There can be no real individual freedom in the presence of economic insecurity.
by Chester Bowles (1901 - 1986)

Tình hình giáo dục VN 09/2012

Bản thảo này: 05/09/2012

Đây là một số nhận định của tôi, dựa trên các thông tin thu thập được, vào thời điểm khai giảng năm học 2012-2013, về tình hình nền giáo dục VN, và những điều mà nhà nước và tư nhân có thể làm để cải thiện tình hình đó.

Giáo dục là một mảng vô cùng quan trọng của xã hội

Điều này ở đâu cũng đúng, và đặc biệt là ở Việt Nam. Hầu hết người VN, dù giào hay nghèo, sang hay hèn, ở nông thông hay thành thị, chất phát hay xảo quyệt, chân chính hay tham nhũng, văn hóa cao hay thấp, đều quan tâm đến giáo dục của con cái, và sẵn sàng đầu tư nhiều tiền của công sức cho con được học hành tử tế. Ước tính chi phí (đầu tư) cho giáo dục tại VN lên đến quãng 10% một năm, thuộc loại cao trên thế giới (?)

Đầu tư nhiều nhưng lệch và thiếu hiệu quả

Không phải mảng giáo dục nào cũng được chú trọng đầu tư như nhau, và cũng không phải đầu tư nào cũng đạt hiệu quả nếu nhìn từ quan điểm xã hội.

Một số chỗ được chi nhiều tiền:

* Cho con đi học nước ngoài. Với quãng 50 nghìn học sinh sinh viên học ở nước ngoài hàng năm (?), nếu tính khiêm tốn là mỗi học sinh cần chi phí 10 nghìn USD một năm, thì số tiền này đã vào khoảng một nửa tỷ USD/năm, hay khoảng 0.5% GDP, hay khoảng 5% tổng chi phí cho giáo dục ? Trong khi đó, số lượng hssv này chỉ chiếm không quá 0,5% tổng số hssv ? Ước tính là mỗi hssv học nước ngoài trung bình tốn hơn 10-20 lần so với học ở trong nước. Thường là những gia đình khá giá gửi con đi học nước ngoài (số học sinh nhà nghèo nhưng học giỏi được học bổng chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ), đặc biệt là ở bậc đại học (ở bậc phổ thông cũng có nhưng ít).

* Tiền học phụ đạo, đặc biệt là học luyện thi cho các kỳ thi lớn, như thi tốt nghiệp, thi đại học, thi chuyển cấp

* Tiền quà cáp thầy cô, tiền phí phải đóng cho trường, và các khoản tiền chạy chọt để được vào trường tốt.

* Một số trường tư, đặc biệt là các trường quốc tế

Một số chỗ ít được đầu tư:

* Đại học. Một “nghịch lý” là đại học ở Việt Nam lại thu được rất ít tiền từ học sinh sinh viên so với phổ thông. Các gia đình đầu tư cho con đỗ được vào đại học, nhưng sau đó không đầu tư thêm nữa nếu là học trong nước, coi như đã “hết trách nhiệm”.

* Các môn không phải “trọng điểm”. Việc học một số môn “trọng điểm” như văn, toán, anh văn được các giá đình đầu tư nhiều các môn khác, lý do là vì không có thi các môn đó trong các kỳ thi lớn.

* Không gian cho trẻ em: diện tích đất dành cho giáo dục quá ít, trẻ em bị “đóng hộp” trong những khuôn viên chật hẹp, không có chỗ để “chơi mà học”, tức là để học tập phát triển qua các hoạt động đa dạng thú vị và đòi hỏi có sân chơi, có thiên nhiên, v.v.

* Các vùng “xa”: ở những vùng nghèo, điều kiện vật chất của các trường học quá thiếu thốn, không được ai đầu tư, nhà nước cũng “bỏ mặc” và nhân dân nơi đó cũng quá nghèo để có thể đầu tư thích đáng, tạo nên một sự bất công xã hội, thiệt thòi quá lớn với trẻ em các vùng đó.

Một số đầu tư kém hiệu quả:

* Đầu tư vào các chương trình cải cách: rất nhiều cải cách giáo dục ở VN chỉ phí tiền, không những không làm cho hệ thống giáo dục tốt lên mà lại tồi đi. Nguyên nhân do cơ chế và lãnh đạo quá yếu kém.

* Đầu tư vào học để thi: hệ thống thi cử hiện tại khuyến khích kiểu học để thi, nhồi sọ và giáo điều, khiến cho xã hội tốn nhiều tiền của vào việc học để thi đó, mà trẻ em thì bị mụ mẫm đi, học nhiều nhưng hiểu ít và có nguy cơ thui chột khả năng suy nghĩ và sáng tạo.

Những nguyên nhân ảnh hưởng xấu đến giáo dục

Có nhiều nguyên nhân ảnh hưởng rất xấu đến nền giáo dục VN, khiến cho mọi gia đình đều lo lắng về chất lượng và chi phí của giáo dục. Nổi bật là một số nguyên nhân sau:

* Sự suy đồi về văn hóa và chính trị của VN: trong môi trường văn hóa suy đồi, chính trị mất phương hướng, giáo dục ắt bị ảnh hưởng xấu theo.

* Cơ chế: thể chế hiện tại của VN nói chung, và cơ chế ngành giáo dục nói riêng, có quả nhiều điểm mâu thuẫn, hủ lậu, tạo điều kiện cho tham nhũng cửa quyền phát triển, tiêu diệt người giỏi, và khiến cho muốn thay đổi gì theo chiều hướng tốt lên cũng rất khó.

* Bộ giáo dục: ở mức hoàn toàn tham nhũng, và trình độ của lãnh đạo quá yếu kém.

* Sự ngu dốt, bảo thủ, giáo điều và nhồi sọ trong hệ thống giáo dục: hệ quả của các yếu tốt trên

* Sự xuống cấp về tư cách của người thầy: hệ quả của các yếu tốt trên

Nhà nước có thể làm gì ?

Có thể làm rất nhiều thứ: thay đổi cơ bản về thế chế, cơ chế, cởi trói cho giáo dục, minh bạch hóa hệ thống, đầu tư vào những chỗ thực sự cần đầu tư, thu thập thay vì vùi dập người tài, xóa bỏ nhồi sọ và giáo điều, xây dựng chiến lược giáo dục đúng nghĩa chiến lược, v.v. Nhưng để đạt được như vậy, có thể còn rất lâu. Trong lúc chờ đợi, nhân dân phải tự tìm các lối thoát cho mình (tức là cho vấn đề giáo dục con cái mình)

Những lối thoát cho người dân

Nếu bạn có con ở tuổi đến trường, bạn sẽ làm gì ? Sau đây là một số giải pháp:

* Nếu con đến tuổi học đại học, tốt nhất là gửi ra nước ngoài học. Chưa đại học VN nào đạt được “chuẩn” quốc tế.  Một tấm bằng ở một trường tốt ở nước ngoài sẽ có giá trị hơn nhiều bằng VN. Không nói đến bằng, mà thanh niên khi học nước ngoài sẽ thực sự được tiếp thu các tư tưởng tiến bộ, lối suy nghĩ và làm việc hiện đại, biết được thế giới ra sao, nói thông thạo được ngoại ngữ, có được các bạn bè quốc tế, v.v., và điều này sẽ ảnh hưởng cơ bản và lâu dài đến toàn bộ cuộc sống về sau. Nếu VN muốn hội nhập thế giới, thì đi nước ngoài học chính là một con đường để tiến tới đạt được sự hội nhập này.  Chú ý là thực ra một số nơi nước ngoài học không tốn hơn quá nhiều so với ở VN (ví dụ ở Pháp không mất học phí, và có thể đi làm thêm để bù vào chi phí sinh hoạt).

* Đối với HS phổ thông: việc ra nước ngoài “tị nạn giáo dục” phức tạp hơn về mặt tâm lý (trẻ còn nhỏ có thể chưa đủ vững vàng về tâm lý để sống tự lập), kể cả khi có đủ tiền gửi ra nước ngoài hay là được học bổng toàn phần. Nếu có gia đình ở nước ngoài thì gửi yên tâm hơn, còn nếu không học trong nước cũng được, nhưng chọn trường, chọn thầy tử tế, nếu có điều kiện. Ví dụ như học trường quốc tế, hay các lớp chuyên, lớp chọn.

* Có nhiều cái mà ở trường không dạy hay dạy một cách giáo điều nhồi sọ không hay. Bởi vậy cần sử dụng thời gian không ở trường để bù đắp lại, chấn chỉnh lại những thiếu hụt đó. Ví dụ: thể thao (ở trường không có điều kiện, nếu học sinh muốn tập võ hay đá bóng ngoài giờ thì nên khuyến khích thay vì ngăn cản), nhạc họa (ở trường cũng chẳng học được gì cả), học về luật phát và các xử thế trong xã hội (hiện chẳng có môn nào dạy, gia đình cần quan tâm hướng dẫn cho đúng đắn), v.v.

* Việc học luyện thi đại học hay thi chuyển cấp từ những năm trước đó nói chung chỉ làm mụ đầu trẻ em mà ít ý nghĩa ! Học thêm cũng được, nhưng phải học được người nào giảng hay, sinh động, cởi mở, khuyến khích học sinh suy nghĩ, tưởng tượng và làm các hoạt động đa dạng để phát triển thì mới có ý nghĩa, chứ học kiểu học vẹt nhai đi nhai lại hay làm đi làm lại các mẫu bài tập như cái máy mà chẳng cần hiểu gì cả thì là phản tác dụng.

* Khuyến khích tự học (có sự hướng dẫn thêm vào của người lớn về việc nên đọc/xem gì, và thỉnh thoảng giải thích các thắc mắc). Với sự phát triển của công nghệ thông tin nói chung và internet nói riêng, càng ngày việc tự học sẽ càng có hiệu quả. Ví dụ:

- Xem các video để học tiếng Anh (video nói chuẩn, với nhiều tình huống sinh động thú vị trong khi ở lớp cô có thể phát âm sai, và khô khan nhàm chán)

- Xem các bài giảng video về các môn khoa học, tham gia giải bài online, đọc các tạp chí sách báo viết hấp dẫn về khoa học, v.v.

* Tăng cường các hoạt động vui chơi, dã ngoại, thăm quan mà có tính chất giáo dục

* Dành thời gian nói chuyện với con cái, lắng nghe con cái xem chúng có những điều gì thắc mắc hay phiền muộn hay lệch lạc để kịp thời giúp chúng giải quyết các vấn đề đó.

* Tìm hiểu các tài liệu về giáo dục học, trao đổi với những người khác về giáo dục, v.v., để nâng cao khả năng giáo dục con cái và tìm được các lựa chọn tốt nhất cho con cái.

v.v.

Các cơ hội đầu tư trong giáo dục

Trong nền giáo dục VN hiện tại, cầu rất lớn mà cung chưa đáp ứng được. Hệ thống GD của nhà nước còn có quá nhiều vấn đề và chậm tiến bộ vì bị cơ chế hủ lậu kìm kẹp. Trong tình hình đó, nhân dân phải chủ động đầu tư để tăng chất lượng giáo dục. Các giá đình VN sẵn sàng đầu tư nhiều cho việc học hành của con cái mình, bởi vậy cũng sẽ sẵn sàng trả tiền cho các dịch vụ giáo dục do tư nhân cung cấp mà họ thấy là đem lại chất lượng thực sự với giá cả hợp lý.

Một số ví dụ về dịch vụ giáo dục tư nhân thu được tiền từ các gia đình:

- Các trường tư, đặc biệt là một số trường quốc tế thu học phí rất cao mà vẫn “chen nhau” để được vào học

- Các trung tâm dạy thêm, dạy ngoại khóa, lớp dạy thêm, gia sư

- Các sách vở giáo dục do tư nhân in

- Các câu lạc bộ tư dạy thêm về một số kỹ năng nào đó

- Một số trang web bán tài liệu học online.

v.v.

Những thứ này sẽ còn phát triển, và sẽ còn có nhiều công ty tư nhân về giáo dục xuất hiện

Đầu tư ra sao cho hiệu quả nhất ?

Nhìn từ quan điểm của một người làm trong ngành giáo dục (cung cấp các dịch vụ giáo dục) chứ không phải một người đi tìm các dịch vụ (gia đình có con đi học) câu hỏi đặt ra trong phần này là: làm sao để đầu tư hiệu quả nhất, dịch vụ mình cung cấp có giá trị nhất ?

Có rất nhiều loại hình đầu tư giáo dục khác nhau: trường học tư, cty tư vấn, sách báo giáo dục, câu lạc bộ, chỗ chơi cho trẻ, các đồ chơi thông minh có tính giáo dục, các dụng cụ học tập, tài liệu và tư vấn cho phụ huynh, v.v. Mỗi loại hình đầu tư có các đặc thù riêng của nó, và các loại hình khác nhau bổ sung cho nhau, đứng từ quan điểm xã hội thì không thể nói loại hình nào cần hơn loại hình nào (tất cả đều cần, kết hợp với nhau tạo thành một môi trường giáo dục). Vê mặt lý tưởng, nếu một công ty có thể làm đa dạng kết hợp được tất cả các hoạt động giáo dục khác nhau thì là tốt nhất. Nhưng công ty như vậy sẽ đòi hỏi qui mô lớn, đầu tư lớn.

Ở đây tôi thử đặt một bài toán hẹp hơn: với điều kiện tiền của, thời gian và sức lực còn hạn chế, thì một cty về giáo dục nên đầu tư vào những điểm nào, và như thế nào, là dễ đạy hiệu quả cao nhất. Thử liệt kê ra đây một số nguyên tắc, và từ đó dẫn đến một vài hướng cụ thể:

Một số nguyên tắc

1) Chất lượng sản phẩm: Giáo dục là ngành mà chất lượng vô cùng quan trọng, quan trọng hơn cả các ngành khác. Mặc 1 áo xấu cũng chẳng làm sao, chẳng kém gì mấy so với mặc 1 áo đẹp. Nhưng một tài liệu học tập rởm rít, một người thầy dạy nhồi nhét giáo điều hay thiếu tư các, thì sẽ làm hại học sinh, trong khi một quyển sách hay, một người thầy tốt sẽ đem lại những giá trị cho học sinh thậm chí khó tính bằng tiền. Bởi vậy, muốn làm tốt trong giáo dục, phải đặt chất lượng lên hàng đầu.

2) Triết lý giáo dục: Muốn có chất lượng tốt, thì phải dựa trên một triết lý giáo dục tiến bộ và hiện đại. Một lý do khiến cho các cải cách chương trình GD ở VN thất bại,  là bản thân Viện KH DG, nơi chịu trách nhiệm về chương trình, không có được một triết lý giáo dục ra hồn. Kèm theo đầu tư về tiền của sức lực, phải có tư tưởng triết lý tiến bộ về giáo dục! Triết lý tiến bộ này không tự nhiên mà có, mà cần có sự nghiên cứu tìm hiểu học hỏi kiểm nghiệm và truyền đạt liên tục. Cần có những người có trình độ thực sự cao làm trụ cột cho một công ty về GD để đảm bảo có triết lý đúng đắn, và sản phẩm chất lượng cao.

3) Kênh phân phối: Sản phẩm tốt là một chuyện, nhưng điều quan trọng nữa là nó phải đến được với người cần nó. Bởi vậy việc phân pĥối là rất quan trọng. Một thầy gỏi đến đâu, mà chỉ dạy một lớp nhỏ thôi, thì ảnh hưởng cũng nhỏ thôi. Muốn ảnh hưởng rộng hơn, thì phải làm sao để nhiều người học được điều thầy dạy. Có hai cách

+ Với công nghệ thông tin, đưa các bài giảng của thầy lên thành video trên internet, và in ấn phát hành sách hay sách điện tử.

+ Thày đào tạo “máy cái” để rồi các máy cái đó đào tao tiếp các “máy con”, để nhân lời thày dạy lên thành nhiều lần. (Đây là cách truyền đạo từ “trung ương” về các nơi). Cách này cũng quan trọng, nhưng rất tiếc ở VN việc đào tạo giáo viên không được coi trọng đầu tư đúng mức. Tuy nhiên, trong phạm vi một công ty tư nhân tiên tiến về giáo dục, toàn bộ các giáo viên tham gia công ty đó cần được tiếp xúc học hỏi các giáo sư có trình độ thực sự.

4) Phát triển tài sản trí tuệ: Công ty về giáo dục sẽ có nhiều sở hữu trí tuệ, và bảo vệ sở hữu trí tuệ (bảo vệ bản quyền) sẽ là vấn đề rất quan trọng. Công ty cần phát triển các tài sản trí tuệ và áp dụng chúng. Ví dụ như nghiên cứu thiết lập mô hình câu lạc bộ “Thế giới trẻ vui sướng”, một chỗ để trẻ em đến chơi bời, đọc sách, tự học, tập thể thao, giao lưu v.v. một cách lành mạnh sau giời học. (Các hoạt động này còn bổ ích hơn nhiều lần so với đi học thêm kiểu học vẹt nhồi sọ). Làm mô hình như vậy, với ví dụ thật tốt, xong có thể nhân giống (tạo franchise) ở nhiều nơi.

5) Thu hút đầu tư: Thu hút đầu tư từ những người quan tâm, tâm huyết với giáo dục. Một nguồn quan trọng là chính những người có con ở tuổi đi học, đầu tư vào một công ty giáo dục tốt sẽ là một hình thức tốt để đầu tư giáo dục cho chính con mình. Đầu tư không hạn chế ở tài chính, mà có thể là sự tham gia đóng góp cả về quản lý, dạy dỗ, một hình thức tương trợ nhau vì con em.

6) Cơ chế: Cần tạo một cơ chế tốt, đàng hoàng minh bạch và linh động cho công ty, với mục đích hàng đầu là đem lại đóng góp thực sự cho xã hội, ảnh hưởng tốt đến xã hội và đến từng người liên quan, chứ không pĥải là để làm tiền ăn sổi. Tất nhiên phải có chiến lược tài chính và chăm lo các khía cạnh khác, để đảm bảo có một cty lành mạnh, có thể tồn tại lâu bền, và có lãi về lâu dài. Cơ chế phải hấp dẫn để thu hút được nhiều người tham gia.

Một số hướng cụ thể

* Phát hành sách, kể cả sách điện tử: Thi trường sách (cả sách giấy và sách điện tử) vẫn luôn là thị trường lớn. Phát hành có thể ít đầu sách thôi, nhưng đảm bảo mọi sách đều có chất lượng cao nhất, có được mạng lưới phát hành tốt nhất, để có được uy tín và bán được nhiều bản. Có chính sách khiến những người viết/dịch sách gắn bó với công ty, bằng cách mua/đổi một phần bản quyền lấy cổ phần.

* Phát hành các trò chơi thông minh có tính giáo dục, thông qua mạng lưới phát hành sách, các cửa hàng đồ chơi, và trên mạng. Các trò chơi thông minh rất phong phú, và dễ là các sản phẩm có “value added” cao.

* Mở các lớp dạy học: dạy ít nhưng chất lượng thật cao, cao nhất có thể, thu video các bài giảng và phát hành các video đó

v.v.

 

 

Print Friendly