Thế nào là một sách giáo khoa tốt?

Sau nhiều thập kỷ độc quyền về sách giáo khoa (gọi tắt là SGK), Bộ giáo dục và đào tạo (gọi tắt là Bộ) đã quyết định mở cửa thị trường này, cho phép tư nhân làm. Đây là một quyết định đúng đắn, vì cần có cạnh tranh lành mạnh thì chất lượng mới đi lên. Còn độc quyền hay độc tài thì dẫn đến tham nhũng, thoái hóa.

Tất nhiên, giống như với mọi sản phẩm khác, không phải tư nhân nào làm cũng ra chất lượng cao. Sẽ có những nhóm làm rất dở, bởi ngay từ xuất phát điểm họ đã đi theo những triết lý giáo dục phản khoa học. Nhưng họ sẽ bị đào thải trong một thị trường lành mạnh, chỉ còn những nhóm nào làm ra sách tốt mới trụ lại được.

Vậy thế nào là một SGK, hay sách học nói chung, tốt?

Ở các nơi tiên tiến trên thế giới, người ta có đưa ra các bảng tiêu chí đánh giá chất lượng sách học, trong đó có những bảng ngắn gọn gồm 5-10 tiêu chí, và những bảng chi tiết hơn, ví dụ như bảng tiêu chí gồm 34 điểm của Bộ giáo dục Hồng Công:

http://www.edb.gov.hk/en/curriculum-development/resource-support/textbook-info/SelectionCriteria.html

Các tiêu chí ở các nơi khác nhau có thể có những điểm chung, và những điểm riêng chỉ thích hợp với đặc tính của nơi đó. Sau đây là một danh sách những tiêu chí chung (do tôi tổng hợp lại), mà các hội đồng thẩm định, các tác giả , nhà sách và người dùng có thể dựa vào để đánh giá chất lượng sách học:

  1. Thích hợp với môn học và chương trình khung
  2. Đúng đắn, chính xác về kiến thức  khoa học
  3. Thông tin và số liệu  chính xác, thích đáng
  4. Khách quan, đa chiều, không bị thành kiến & kỳ thị bóp méo
  5. Sinh động và gần gũi thực tế
  6. Giải thích các khái niệm rõ ràng, dễ hiểu
  7. Gọn gàng, không rườm rà rối rắm
  8. Nội dung được sắp xếp một cách logic
  9. Tạo kết nối hợp lý  giữa các môn học, các năm học
  10. Có độ khó, độ phức tạp thích hợp
  11. Cân bằng giữa độ sâu và độ rộng của kiến thức
  12. Thể hiện sự am hiểu vấn đề
  13. Hành văn mạch lạc,  ngôn ngữ trong sáng và chính xác
  14. Sử dụng từ ngữ quen thuộc, giải thích các từ khó hiểu
  15. Dễ tra cứu, với mục lục, chỉ mục, tóm tắt nội dung, v.v.
  16. Có chỉ dẫn đến các nguồn tham khảo và các hoạt động bổ sung.
  17. Đi kèm các công cụ để đánh giá kiến thức và kỹ năng học được
  18. Các minh họa thích hợp và giúp ích cho việc học
  19. Trình bày đẹp, khổ chữ thích hợp,
  20.  Chia thành các tập một cách thích hợp
  21. Chất lượng in ấn đảm bảo
  22. Tạo cảm hứng học tập cho học sinh
  23. Hướng chân thiện mĩ, giúp tạo ra nhân cách tốt
  24. Khuyến khích quan sát và suy nghĩ, đặc biệt là suy nghĩ “bậc cao”
  25. Có thể tự học bằng sách

Ví dụ về sách viết dở, và đi ngược lại một số tiêu chí cơ bản trong các tiêu chí trên, thì rất nhiều. Chẳng hạn như có sách tập đọc mà bắt học sinh lớp một đánh vần toàn những từ vô nghĩa (như vậy là trái với các tiêu chí 5, 10 và 14, vì các từ vô nghĩa đó hoàn toàn xa vời với học sinh, chẳng quen thuộc ngay cả đối với người viết, và làm cho việc học trở nên phức tạp hơn cần thiết). Hay như có sách toán viết: “căn bậc hai của a bình phương thì bằng trị tuyệt đối của a, căn bậc hai của A bình phương bằng trị tuyệt đối của A” (Hai câu giống hệt nhau, chỉ thay a nhỏ bằng A to). Viết như vậy là trái ngược với tiêu chí 7 về sự gọn gàng, làm phức tạp hóa vấn đề (ngược với tiêu chí 6),  gây nghi ngờ về sự am hiểu vấn đề của tác giả (tiêu chí 12), có xu hướng khuyến khích học vẹt lặp đi lặp lại thay vì suy nghĩ (tiêu chí 24), v.v.

Để làm ví dụ tiêu biểu về sách giáo khoa viết hay, có thể lấy bộ sách “Hình học sơ cấp” của Kiselev (sẽ viết tắt là HHSC, gồm hai phần Hình học phẳng và Hình học không gian,  đã được dịch từ tiếng Anh ra tiếng Việt, trong Tủ sách Sputnik). Không phải vô cớ mà nó được nhiều chuyên gia đánh giá là bộ sách giáo khoa hình học phổ thông hay nhất trên thế giới được viết trong một thế kỷ qua. Nó cũng là sách Sputnik được độc giả Việt Nam quan tâm nhất (mới in ra được 4-5 tháng đã phải tái bản). Thử điểm qua các tiêu chí đối với sách này:

Về tiêu chí 1, tất nhiên là HHSC thích ứng với chương trình học về hình ở phổ thông. Nó được dùng làm SGK chính thức ở Liên Xô (cũ) trong nhiều thập kỷ. Nó bao phủ toàn bộ chương trình phổ thông hiện tại của Việt Nam về hình học, và còn chứa thêm nhiều kiến thức cũng sơ cấp và hay ho mà học sinh Việt Nam không được học.  Nó hoàn toàn có thể dùng thay thế các SGK khác nếu giáo viên và học sinh muốn. Nó cũng có thể dùng để tự học (tiêu chí 25), và trên thực tế nhiều bạn phản hồi là tự học theo sách này rất thích. Nó được các chuyên gia đánh giá là rất chính xác, đơn giản, gọn gàng,  và am hiểu vấn đề (các tiêu chí 2, 3, 6, 7, 12). Đặc biệt là độ chính xác về mặt khoa học (ví dụ về việc định nghĩa thế nào là độ dài và diện tích của các hình cong) cao hơn hẳn so với nhiều sách khác.  Các bài tập trong đó giúp đánh giá kiến thức (tiêu chí 17), và cơ bản chứ không mẹo mực, nói chung là không quá khó (tiêu chí 10), v.v. Cách trình bày của sách cũng khuyến khích quan sát và suy nghĩ (tiêu chí 24), ví dụ như phần trình bày song song hai bên giữa các tính chất của đường phân giác và các tính chất của đường trung bình, v.v. Nếu như sách có một “điểm yếu” nào đó, thì có lẽ là sự thiếu vắng các ví dụ từ thực tế hiện đại, vì sách được viết từ cách đây khá lâu (nhưng không có nghĩa là sách không có ví dụ minh họa, và tất nhiên nhiều ví dụ kinh điển cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị).

Hy vọng rằng, sắp tới sẽ có những bộ SGK ở Việt Nam thỏa mãn được (hầu hết tất cả) 25 tiêu chí trên.

Bản thân người viết bài này có được mời làm chủ trì một bộ SGK về toán. Nếu làm thì sẽ … rất là mệt, vô cùng tốn nhiều công sức nếu muốn làm tử tế, tuân thủ các tiêu chí nêu trên, chỉ nghĩ đến đã thấy mệt, tự nhiên “ôm vạ vào thân” :D

 

 

Print Friendly

Leave a Reply

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

  

  

  

This blog is kept spam free by WP-SpamFree.