Làm sao để dạy tốt (7)

 

Dạy giải bài tập như thế nào ?

Phần này đặc biệt dành cho các bạn làm phụ giảng sẽ dạy các tiết giải bài tập ngành toán.

Nếu như các ngành lý, hóa, sinh, v.v. có các tiết thực hành & thí nghiệm, thì phần lớn các tiết “thực hành” của ngành toán là các tiết giải bài tập, tức là tập áp dụng các định lý định nghĩa khái niệm toán học vào các bài toán cụ thể. Ngoài ra ngành toán còn có các tiết thực hành trên máy tính, và nếu môn nào sinh động và các môn toán ứng dụng, mô hình hóa thì cũng có thể có làm thí nghiệm như trong các ngành khác.

Các tiết giải bài tập ở đại học bên Pháp cũng tương tự như ở Việt Nam: thường là có một danh sách các bài tập phát sẵn cho sinh viên, có thể yêu cầu sinh viên xem trước và thử giải ở nhà trước khi đến lớp. Ở lớp, giáo viên giải mẫu một số bài, và gọi sinh viên lên bảng giải một số bài khác, nếu sinh viên làm sai hoặc bị tắc chỗ nào thì giáo viên sửa sai hoặc gợi ý cách làm.

Các phụ giảng (ATER) ở Pháp thường được giao chấm bài kiểm tra hay dạy các giờ giải bài tập cho hai năm đầu đại học, chứ không được giao dạy lý thuyết hay dạy các môn chuyên sâu từ năm thứ ba trở lên, vì nói chung giảng lý thuyết sao cho sinh viên hiểu là một việc khó hơn nhiều so với chữa bài tập. Tuy nhiên, các nguyên tắc chung về giảng bài cũng đúng cho cả các giờ chữa bài tập: cần chuẩn bị trước khi đến lớp, có thái độ thân thiện và tôn trọng đối với sinh viên, nói và viết rõ ràng, tương tác với sinh viên xem họ có theo dõi không và có hiểu không, khuyến khích sinh viên đặt câu hỏi,  v.v.

Một số điểm cụ thể cần chú ý là:

Dạy ít, nhưng phải chuẩn bị kỹ

Theo qui ước, công việc một cán bộ giảng dạy nghiên cứu gồm 50% là nghiên cứu và 50% là giảng dạy và công việc hành chính. Một phụ giảng chỉ phải dạy trung bình có khoảng 3 tiếng / tuần. Tất nhiên không thể tính 3 tiếng là 50% số giờ làm việc hàng tuần. Dù cho các phục giảng có được ưu tiên dạy ít để dành nhiều thời giờ hơn cho việc tập sự nghiên cứu, thì cũng phải tính là một tuần có khoảng 12h dành cho giảng dạy, trong đó 9h là để chuẩn bị bài và dạy thử còn dạy thật là 3h. Đối với người VN tại Pháp thì do vấn đề khó khăn về tiếng, cần tăng thêm nữa thời gian chuẩn bị. Vậy hãy hình dung là: Với mỗi giờ dạy giải bài tập, dành ít nhất 4h chuẩn bị. Nếu bạn nào mà cẳ xén thời gian chuẩn bị này, để rồi khi đi dạy bị sinh viên kêu, là bạn đó không nghiêm túc trong công việc. Cần xác định rằng thời gian chuẩn bị này không phải là thời gian “bỏ đi”, mà là quá trình luyện tập rèn luyện bản thân, có ích cho toàn bộ sự nghiệp về sau.

Giải sẵn các bài tập ở nhà và kiểm tra lời giải trước khi đi dạy

Khi tôi dạy giải bài tập cho sinh viên 3 năm đầu đại học, tôi thường không giải sẵn ở nhà mà đến lớp mới giải mẫu cùng sinh viên. Nhưng đó là vì tôi đã quá quen thuộc với các kiến thức và các loại bài tập này, chứ nếu một phụ giảng trẻ cũng làm vậy thì khả năng bị tắc, bị giải sai cũng rất cao, và khi đó sẽ rất mất uy tín. Khi tôi dạy cao học, thì các bài tập thường phức tạp hơn, và cũng phải chuẩn bị lời giải trước khi đi trình bày lại cho sinh viên.

 Luyện tập giảng thử trước khi giảng thật

Điều này cực kỳ quan trọng đối với những giảng viên mới. Kể cả là giờ giải bài tập thì cũng cần trình bày giải thích các bước tìm lời giải cho sinh viên, chứ nếu chỉ cắm cúi viết lời giải trên bảng để sinh viên chép lại mà không giải thích gì cả thì một buổi học như vậy cũng rất chán đối với sinh viên.

Đặc biệt, đối với các bạn Việt Nam chưa thạo tiếng Pháp, việc đi dạy bằng tiếng Pháp có hai khó khăn lớn cùng một lúc: khó khăn về tiếng, và khó khăn về sư phạm. Bởi vậy cần luyện đi luyện lại nhiều lần dạy thử trước khi dạy thật: trình bày thử việc chữa bài tập cho người nào đó người nghe (hoặc thu âm thu hình lại), rồi thảo luận lại hoặc xem lại xem những chỗ nào nói sai về tiếng (câu không thành câu, không đúng văn phạm) hoặc nói đúng về tiếng nhưng vẫn tù mù khó hiểu, rồi sửa lại, tập lại, và cứ thế.

Có bạn khá chủ quan, khi tôi nói là cần luyện nói thì bạn trả lời “thầy yên tâm, em nghe tiếng Pháp hiểu tốt rồi”, tôi bực mình nói lại là “cậu nói tiếng Pháp như c.”. Từ việc hiểu cái gì đến việc nói lại cho người khác hiểu được là cả một công đoạn lớn, phải luyện tập nhiều mới làm được chứ không phải tự dưng cứ thế là làm được.  Đối với ngôn ngữ cũng vậy, từ việc nghe hiểu cho đến nói được cho người ta hiểu cũng là một khoảng cách xa. Khi nghe, có nhiều chi tiết (về ngữ pháp, cách dùng từ, phát âm các từ, âm điệu, v.v.) mình bỏ qua vẫn có thể hiểu được, nhưng đến khi nói mà mình nói sai các chi tiết đó thì người nghe không hiểu được. Bởi vậy, các bạn VN làm ATER cần rất chú trọng khoản tiếng Pháp, cần liên tục  luyện  tiếng Pháp mấy tiếng một ngày và đăng ký đi học các lớp tiếng Pháp, đặc biệt là học nói. (Sau mấy năm ở Pháp, khoản nghe có thể tạm ổn, nhưng nói vẫn còn kém vì các bạn quá ít chịu thực hành nói tiếng Pháp, toàn túm tụm lại nói tiếng Việt với nhau).

Gọi sinh viên lên bảng

Việc gọi SV lên bảng giải bài tập là cần thiết, vì nhiều lý do như:

- Dạy cho SV không chỉ là dạy kiến thức “dạng tĩnh” (semantic), mà còn là dạy cả về cách làm, cách suy nghĩ, cách trình bày. Sinh viên khi lên bảng cũng là để học cả về những thứ đó.

- Khi gọi sinh viên lên bảng mới biết rõ trình độ sinh viên ra sao, nắm bắt kiến thức đến đâu, có hiểu được lý thuyết và đủ khả năng làm các bài tập không, qua đó điều chỉnh việc dạy cho thích hợp.

- Gọi sinh viên lên bảng tạo sự tham gia tích cực của sinh viên vào việc học. Quá trình học phải có “làm”, có “luyện tập” chứ chỉ có “ăn sẵn” thì học khó vào. Vì sinh viên khi giải trên bảng là theo tốc độ của sinh viên, nên các sinh viên khác cũng luyện tập cùng giải được trong lúc đó, chứ nếu chỉ có giảng viên giải bài cho thôi với đáp án có sẵn thì tốc độ quá nhanh để mà các sinh viên có thể cùng tập giải bài cùng lúc đó.

- Gọi sinh viên lên bảng cũng là một cách giữ trật tự và hạn chế chuyện làm việc riêng, mất tập trung trong lớp. Ở Pháp, sinh viên năm thứ nhất đặc biệt dễ mất trật tự, đến các năm sau khi đã vào chuyên ngành (và học theo ngành mình thích) thì thường dễ quản hơn nhiều. Gọi sinh viên “quấy rối” lên bảng sẽ làm giảm bớt sự mất trật tự trong lớp.

- Khi SV đang giải bài trên bảng thì giảng viên có thể được “nghỉ một chút” hay thay đổi hoạt động một chút thay vì một mình mình nói liên tục cả tiếng, như thế cũng đỡ mệt hơn khi dạy học.

v.v.

Tuy nhiên, các giảng viên vẫn có những lúc ngại gọi sinh viên lên bảng giải bài tập, vì một số lý do như:

- Sinh viên kém, gọi nó lên nó làm chậm rề rề hoặc ỳ ra không biết phải làm gì, gây mất thời giờ

- Đề bài dài, tự mình chữa thì mới hết được đề bài, gọi sinh viên lên dù nó có giải được trên bảng cũng không kịp tiến độ so với danh sách bài tập.

- Ngại tiếp xúc, tương tác với sinh viên, nên cứ thể một mình giải bài cho sinh viên thôi để tránh tương tác.

Khi dạy giải bài tập, cần xen kẽ giữa việc giảng viên giải bài mẫu và gọi SV lên bảng. Cần vượt qua được các rào cản tâm lý khiến cho giảng viên ngại gọi SV lên bảng. Lý do “đề bài quá dài” là lý do không chính đáng: đề quá dài, thì không cần làm hết. Chí cần làm ít bài thôi nhưng là làm “đâu ra đấy”, hiểu được là làm các bước như thế nào, còn hơn là cố chép lời giải của thật nhiều bài nhưng vẫn không nắm được cách làm của bài nào cả.

Khi SV ở trên bảng mà làm chỗ nào sai hay bị tắc hơi lâu, thì giảng viên phải giúp sửa sai hay gợi ý cách làm để khỏi bị lãng phí thời gian. Sau khi SV đã giải xong trên bảng cho kết quả đúng, thì giảng viên cần giải thích ngắn gọn lại một lần nữa những bước mà SV đã làm để cho các SV ngồi dưới hiểu rõ hơn, bởi vì thường là SV có giải đúng nhưng trình bầy vẫn không đủ rõ ràng dễ hiểu cho người khác.

Tuyệt đối tránh sỉ nhục các sinh viên kém khi gọi lên không giải được bài. Việc sỉ nhục đó không giúp ích gì sinh viên, mà chỉ làm cho sinh viên chán học, không còn tin tưởng vào khả năng của mình.  Sinh viên nào mà ngại không muốn lên bảng, thì nên động viên là “cứ lên đi, có gì khó khăn tôi sẽ giúp”. Được động viên, các sinh viên sẽ cố gắng hơn. Bản thân việc sinh viên học yếu “vác thân” đến học cũng là một sự cố gắng của sinh viên rồi, cần động viên sinh viên cho họ cảm thấy sự cố gắng của họ là không vô nghĩa.

Yêu cầu sinh viên sửa lỗi cho mình

Người thầy, kể cả những người danh giá nhất, cũng không phải là những người “nói gì cũng đúng”. Đối với giảng viên bình thường, thì chuyện thỉnh thoảng nói bị sai là điều không thể tránh khỏi. Đặc biệt, đối với giảng viên dạy bằng một thứ tiếng nước ngoài, thì càng dễ nói bị sai tiếng đó, không kể về chuyên môn cũng thỉnh thoảng bị sai. Điều đó không có gì là bi kịch. Nhưng cần có “cơ chế sửa sai”.

Một cơ chế sửa sai hiệu quả, chính là báo trước cho sinh viên biết điểm yếu của mình (ví dụ về ngôn ngữ), và yêu cầu họ là khi mình nói sai, thì họ nhắc mình, giúp mình sửa lại cho thành đúng. Các sinh viên nói chung đều là những người đàng hoàng và có thiện chí, cũng sẵn sàng giúp giảng viên sửa sai khi được yêu cầu.

(còn tiếp)

Print Friendly
 

5 comments to Làm sao để dạy tốt (7)

  • [...] By NTZung, on September 16th, 2012 [...]

  • Lê Giảng MonsterID Icon Lê Giảng

    Seri bài viết của GS rất hay. Tuy nhiên cần bổ sung:
    Một bài giảng phải đảm bảo được:
    +) Kiến thức trọng tâm.
    +) Đảm bảo trình độ xuất phát của HS,SV.
    +) Phương án cho HS, SV có trình độ xuất phát thấp hơn hẳn mặt bằng chung (điều này rất khó, mong GS giải đáp!)
    +) Trong khi soạn bài GV cần hình dung được sự thành công của mình trên lớp, cũng như đặt câu hỏi lớn nhất là:
    ĐỐI VỚI BÀI GIẢNG NÀY THÌ CHỖ NÀO HS, SV SẼ KHÓ HIỂU NHẤT, SẼ GẶP KHÓ KHĂN, NHỮNG CHỖ ĐÓ TA PHẢI GIẢNG THẾ NÀO CHO HS, SV DỄ HIỂU.

  • hivotula MonsterID Icon hivotula

    Tình cờ “phát hiện” được trang này của thầy và em đã đọc được những bài viết hay, bổ ích, cần thiết về cách dạy học hiệu quả.

    Mong rằng, thầy sẽ dành chút thời gian và viết thêm nhiều bài về mảng này cho những ai đang làm công tác giảng dạy có thêm thông tin, học hỏi được những kiến thức cần thiết trong giảng dạy.

    Thầy có thể viết thêm về việc dùng bảng, phấn kết hợp với các phương tiện dạy học hiện đại như máy chiếu, máy quay phim,…Xu hướng ở các trường Đại học nước ngoài hiện nay về việc giảng dạy có sự kết hợp này là như thế nào.

  • H Xuyên MonsterID Icon H Xuyên

    Chào GS Dũng!
    Em tên Xuyên, là giáo viên dạy toán ở một trường thuộc tỉnh Long An.
    Trường em là bán công chuyển sang, và quan niệm của mọi người trường bán công là gv dở, học sinh dở về mọi mặt (đó là trước kia), đặc điểm là trường nhận HS thuộc tốp dưới cùng của huyện.

    Là gv trẻ ít kinh nghiệm nên em rất rất muốn thay đổi quan niệm của mọi người (chẳng hạn trường có hs giỏi cấp tỉnh trở lên)

    GS không bận xin chỉ giáo phần Làm sao để dạy tốt (8)

    Cảm ơn thầy Dũng đã chia sẽ kinh nghiệm (không giữ làm của riêng)

  • admin MonsterID Icon admin

    Chào bạn Xuyên

    Xin lỗi là trang web bị spammers tấn công nhiều quá, nên hôm nay dọn spam mới lục ra comment của bạn.

    Thú thật là tôi không nhớ là có phần 8 không, bạn cứ tra phần “triết lý giáo dục” ở blog này, nếu có thì có, còn không tức là không có. Nếu tìm tháy phần 8 tôi sẽ giới thiệu cho bạn.

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree