Làm sao để dạy tốt (3)

 

(Tiếp theo của: Làm sao để dạy tốt (1), Làm sao để dạy tốt (2))

Làm sao để học sinh dễ theo dõi

If a child can’t learn the way we teach, maybe we should teach the way they learn — Ignacio Estrada

Nếu một giáo viên giảng bài, mà vài mấy học sinh không nghe giảng hay không hiểu giáo viên nói gì, thì đó là lỗi của học sinh. Nhưng nếu phần lớn học sinh không nghe giảng hay không hiểu giáo viên nói gì, thì đó là lỗi của giáo viên. Giáo viên giảng bài là để cho học sinh chứ không phải cho bản thân mình. Sự thành công của một bài giảng nằm ở chỗ học sinh tiếp thu được những gì chứ không phải nằm ở chố giáo viên nói được những gì. Giáo viên dù có giảng “đúng chương trình, đúng giáo án, đúng sách giáo khoa, đúng tiến độ” nhưng học sinh không hiểu gì cả, thì các bài giảng đó vẫn hoàn toàn thất bại.

Các giáo viên mới vào nghề thường không dạy hay ngay được, vì dễ mắc phải các lỗi về sư phạm. Trong đó có các lỗi trình bày khiến cho học sinh khó theo dõi bài giảng. Nếu có ý thức “tự quan sát mình”, xác định các lỗi mình mắc phải để mà sửa, thì sẽ dạy hay lên.

Ở phần này, tôi muốn thảo luận một số lỗi hay gặp phải trong lúc giảng bài. (Còn nhiều lỗi khác sẽ thảo luận dần)

Nói lí nhí

Hãy hình dung là có một học sinh ngồi cuối lớp, mình nói như vậy nó có nghe thấy mình nói không ? Nếu không, thì tức là mình có vấn đề. Cần nói to và rõ ràng, sao cho mọi học sinh trong lớp đều nghe thấy.

Khả năng nói to là một khả năng quan trọng khi giảng bài. Tất nhiên, không phải lúc nào cũng cần nói to: khi nói chuyện với một nhóm nhỏ thì chỉ cần nói nhỏ đủ nghe, khi nói chuyện riêng ở chỗ công cộng càng cần nói đủ nhỏ cho lịch sự khỏi điếc tai người khác. Nhưng khi đứng lớp đông thì cần nói to, đặc biệt nếu không có microphone.  Nói to không có nghĩa là hét, mà là nói với âm lượng nhiều lên nhưng vẫn giữ giọng nói và nhip độ bình thường. Có thể luyện nói to, thành một khả năng dùng tới mỗi khi nói trước đám đông. Sau một số năm giảng dạy, tôi có thể nói to “như loa” trước một lớp học với trên 100 sinh viên (mà là nói một cách bình thường, chứ không phải là hét khản cổ).

Có những người không thể nói to được, do cấu tạo cơ thể (như ông Stephen Hawking chẳng hạn, thậm chí nói không thành tiếng), khi đó cần chú ý có kỹ thuật âm thanh phụ trợ khi giảng bài để học sinh có thể nghe thấy rõ ràng mình nói những gì.

Có những người không phải là không thể nói to, nhưng đứng giảng bài hay làm seminar cứ nói lí nhí. Nói lí nhí có thể là biểu hiện của một sự thiếu tự tin, không tin tưởng vào điều mình nói là hay, nói vì “buộc phải nói” nhưng trong thâm tâm không muốn người nghe nghe được mình nói gì. Trong trường hợp này, cần củng cố về mặt tâm lý: người thầy phải tin tưởng vào những điều mình nói là điều hay, điều học sinh đáng nghe.

Cá biệt, có những giảng viên nói đã bé, còn giọng lè nhè, và thậm chí có khi còn say rượu nữa khi giảng bài, học sinh không thể nghe được người đó nói cái gì. Khi đó, vấn đề trở thành vấn đề về tư cách, thiếu sự tôn trọng học sinh khi đi dạy.

Viết lí nhí

Tương tự như nói lí nhí, viết lí nhí thì học sinh cũng không nhìn thấy gì, khó mà theo dõi được bài giảng. Cần phải viết chữ trên bảng đủ to, đủ ngay ngắn, thì học sinh mới đọc được. Có những người viết chữ to, nhưng viết  nghiêng ngả lộn xộn không thành dòng thành cột khiến bảng rối mù lên, hoặc chữ quá xấu học sinh cũng không đọc được. Giáo viên không cần viết chữ đẹp (trừ giáo viên tiểu học nên viết chữ càng đẹp càng tốt để luyện viết cho học sinh), nhưng cần viết đủ rõ ràng chữ nào ra chữ đó.

Có người mắc tật “chưa viết đã xóa”: viết được một hai dòng dã vội xóa đi ngay trong khi bảng vẫn còn nhiều chỗ. Chưa viết đã xóa như vậy cũng khiến người khác khó theo dõi. Các thông tin cần để ở trên bảng đủ lâu, để cho người chưa kịp xem còn có thể xem, hoặc có khi cần xem lại để đối chiếu với những cái mới hơn được viết ra.

Khi viết trên bảng, cần chú ý viết ngay ngắn hàng nào ra hàng đó, và nếu bảng to thì chia thành mấy cột, cột nào ra cột đó, cho dễ theo dõi. Những điểm quan trọng thì có thể gạch đít, đóng khung, tô màu, v.v. để nhấn mạnh. Viết trên bảng sao cho người nghe thật dễ đọc và tiếp nhận thông tin là cả một nghệ thuật, nhưng có thể bắt đầu bằng viết chậm nhưng ngay ngắn, rõ ràng, chữ to, để cho người xem dễ theo dõi. (Rất hiếm người mắc phải lỗi viết quá to chỉ viết được vài chữ đã hết bảng, mà phần lớn là mắc lỗi viết quá nhỏ ngồi dưới không đọc được).

Thời đại tin học, có thể  giảng bài hay báo cáo dùng máy chiếu, nhưng cũng có nhiều người (kể cả người đã trong nghề nhiều năm) mắc phải lỗi viết lí nhí khi dùng máy chiếu: đó là chiếu lên màng hình các trang với khổ chữ quá bé, quá nhiều dòng, rất khó đọc. Cần chú ý là khi dùng máy chiếu như vậy, phải dùng khổ chữ to, chứ không phải cứ chiếu y sì một trang kiểu  để in khổ A4 lên màn hình.

Không nhìn vào người nghe

Một bài giảng muốn sinh động, thì phải có tương tác giữa người giảng và người nghe (interactive). Muốn có được sự tương tác như vậy, thì khi nói phải nhìn vào người nghe. Tất nhiên khi đang phải viết, phải chỉ vào màn hình, v.v. thì khó mà cùng lúc vừa làm các động tác đó vừa nhìn vào người nghe. Nhưng cần xen kẽ việc nhìn vào bảng hay màn hình và việc nhìn vào người nghe. Nhì vào người nghe mới cảm nhận được là họ có quan tâm không, có theo dõi không, có hiểu cái mình nói không, có làm theo mình yêu cầu không, có câu hỏi thắc mắc gì không, v.v. quá đó điều chỉnh bài giảng cho phù hợp.

Một số giảng viên trẻ (và cả một số người không còn trẻ) khi giảng chỉ cắm cúi quay mặt vào bảng mà viết, quay lưng vào học sinh, hoặc cắm cúi cầm tài liệu mà đọc, chứ không theo dõi xem học sinh phản ứng ra sao. Nguyên nhân có thể do giảng viên thiếu kinh nghiệm cần tương tác với học sinh, hoặc thiếu tự tin ngượng không dám nhìn học sinh, hoặc là thiếu quan tâm đến học sinh chỉ “giảng khoán” cho xong mặc kệ học sinh muốn làm gì thì làm. Dù lý do là gì, thì một bài giảng thiếu sự tương tác giữa người nói và người nghe như vậy cũng khó mà hay được, vì thiếu sự “đồng điệu” thì “mỗi người sẽ đi một ngà”, thầy làm gì mặc thầy trò làm gì mặc trò.

Đi kèm với việc nhìn vào học sinh khi giảng bài, cần sẵn sàng trả lời bất cứ câu hỏi nào của học sinh. Hơn thế, cần khuyến khich học sinh đặt câu hỏi, và khuyến khích học sinh yêu cầu thầy điều chỉnh việc giảng (như giảng lại chỗ chưa hiểu, nói chậm hơn, viết to hơn, v.v.). Có như vậy thì học sinh mới dễ hiểu, và học sinh phải hiểu được gì đó thì mới có hứng thú để mà học tiếp, mới không quay sang làm việc riêng.

Giảng quá nhanh quá nhiều

Các giảng viên có thể mắc phải lỗi giảng quá chậm (chưa giảng được hết cái cần giảng đã hết giờ), hoặc giảng quá nhanh (như súng liên thanh, học sinh không thể theo kịp), hoặc là có khi mắc cả hai lỗi cũng một lúc: giảng quá nhanh, nhưng cái cần giảng vẫn không giảng được!

Về lỗi giảng quá chậm, có thể có những lý do như: mải mê đi vào chi tiết quá lâu ở một số chỗ nên thiếu giờ cho chỗ khác, thiếu sự chuẩn bị nên đang giảng bị tắc tịt, lạc đề (ví dụ như không giảng bài mà kể chuyện huyên thuyên) hay tranh thủ làm việc khác khi giảng bài, làm “superman” giảng cùng một lúc mấy lớp chạy từ lớp này sang lớp khác, v.v.

Một lý do khác khiến giáo viên bị giảng chậm so với chương trình, là do chương trình quá tải, không thể giảng với tốc độ vừa phải sao cho học sinh hiểu được mà vẫn hoàn thành được chương trình. Đây là lỗi của chương trình chứ không phải của giáo viên. Trong trường hợp đó, giáo viên chỉ có cách tự lược bớt chương trình, và kêu lên người phục trách chương trình yêu cầu điều chỉnh nó cho phù hợp.

Nếu giả sử chương trình không quá tải, và giảng viên trẻ có ý thức nghiêm túc khi giảng bài, thì ít mắc phải lỗi giảng quá chậm, mà ngược lại dễ mắc phải lỗi giảng quá nhanh quá nhiều. Một phần là do tâm lý của giảng viên trẻ chưa đủ tự tin, muốn “khẳng định mình về khoa học” trước mặt sinh viên nên cố gắng giảng cho nhiều để sinh viên thấy “mình giỏi”. Một mặt khác do chưa có kinh nghiệm “tương tác” với sinh viên, ít dừng lại giữa chừng hỏi sinh viên có hiểu không, có thắc mắc gì không, có ví dụ nào không, v.v., chỉ một mình giảng thôi mà không dành thời giờ cho sinh viên cùng tham gia thảo luận, nên thành quá nhanh.

Bản thân tôi, năm đầu tiên làm prof (tôi nhảy từ CNRS sang làm prof ngay chứ trước đó chưa hề làm phụ giảng hay maitre de conférence) cũng mắc ngay phải lỗi giảng quá nhanh, ví dụ như nội dung học cho 3 buổi thì tôi làm 2 buổi đã xong. Nhưng sinh viên thì không theo kịp, không hiểu được, thế là lại phải giảng lại, chữa lại các bài tập.

Bởi vậy, các bạn giảng viên trẻ chú ý, chuẩn bị bài giảng cho cẩn thận, nhưng đừng giảng bài quá nhanh. Hãy giảng chậm rãi, rõ ràng, và liên tục hỏi sinh viên xem như thế có OK không, có chỗ nào chưa hiểu cần giảng lại không.

Các bạn trẻ mới đi dạy ở đại học, chưa có kinh nghiệm, thì thường không được giao dạy các môn khó, mà được giao chữa bài tập, hay là dạy mô dễ vừa dạy vừa kèm giải bài tập cho sinh viên hai năm đầu đại học. Chú ý rằng, với các bài tập, đừng cố phải chữa hết bài trong một danh sách bài cho sinh viên, mà chỉ cần giải ít bài trên lớp thôi cũng được, nhưng giải thật rõ ràng, làm sao cho sinh viên hiểu cặn kẽ từng bước. Để giảm tốc độ và tăng cường sự tham gia của SV, có thể gọi SV lên bảng giải trực tiếp, và mình đứng bên cạnh hướng dẫn các bước. Nên xen kẽ giữa việc mình giải mẫu cho SV, việc gọi SV lên bảng giải tại chỗ, và việc yêu cầu SV làm thêm bài khi ở nhà rồi đến lớp kiểm tra lại xem kết quả làm có đúng không.

(Còn tiếp)

Print Friendly
 

6 comments to Làm sao để dạy tốt (3)

  • [...] - Làm sao để dạy tốt (3) (Zetamu). [...]

  • shakhi viet MonsterID Icon shakhi viet

    Giảng viên (GV) phải nói to và rõ ràng. Điều này quá đúng, nhưng trên thực tế lại thường không dễ dàng. Chẳng cần phải đặc biệt như ông Stephen Hawking thì rất nhiều GV không có thể nói to trong 6 tiết liền và kéo nhiều ngày như thế, thậm chí với thời gian ngắn hơn cũng không giữ nổi. Nhân đây mong admin chia sẻ bí quyết luyện thanh, giữ hơi làm sao nói to như loa. Chắc chắn phải có 1 bí quyết như thế bởi vì tôi thấy một số GV đã về hưu nhưng vẫn giảng với cường độ rất cao, trong khi rất nhiều GV trẻ lại rũ rượi sau 1 buổi dạy. Đặc biệt vào mùa hè ở miền bắc VN, chỉ cần đi qua cửa phòng học đã thấy sợ vì không khí hầm hập bốc ra từ bên trong.

  • admin MonsterID Icon admin

    @ shakhi

    Tôi biết là có thể học nói to, vì có nhiều ông thầy già nói sang sảng cả ngày được, và tôi cũng tự luyện nói to được (tuy có lẽ vẫn thua mấy ông thầy già). Tuy nhiên bảo là dạy người khác nói to thì tôi chưa biết cách dạy.

    Cũng như là bơi vậy, tôi cũng tự học bơi được chẳng cần ai dạy, nhưng không đủ trình độ dạy người khác. Nói về tự học (bất cứ cái gì), tôi nghĩ 1 điểm quan trọng là tự quan sát mình, làm các thứ thật từ từ thôi nhưng vừa làm vừa cảm nhận xem làm như vậy có thích hợp chưa. Ví dụ khi bơi, những người không biết bơi khi xuống nước là đạp loạn xạ rất nhanh, nhưng thực ra chỉ cần đạp nước rất chậm cũng đủ để nổi và bơi được.

  • hong van MonsterID Icon hong van

    http://vi.wikipedia.org/wiki/Demosthenes (tiếng Anh phiên âm: /dɪˈmɒs.θəniːz/,[1] Tiếng Hy Lạp cổ: Δημοσθένης, Dēmosthénēs [dɛːmostʰénɛːs]; 384–322 trước Công nguyên) là một chính khách và nhà hùng biện nổi tiếng người Athena thời Hy Lạp cổ đại. Các bài hùng biện của ông đã trở thành những dẫn chứng nổi bật về sức mạnh trí tuệ của người Athena thời ấy va cung cấp một cái nhìn sâu sắc vào nền chính trị va văn hóa của Hy Lạp cổ đại trong thế kỷ 4 Tr.C.N. Ông đã học hỏi nghệ thuật tu từ thông qua việc nghiên cứu các diễn văn của các diễn giả vĩ đại trước mình. Ông đọc bài luận văn tư pháp đầu tiên năm 20 tuổi, giúp ông thu được các tài sản thừa kế từ những người giám hộ. Trong một thời gian ông đã kiếm sống bằng nghề viết diễn văn chuyên nghiệp (logographer), một luật sư, người viết các diễn văn cho các cuộc tranh tụng….Khi còn bé Demosthenes mắc một khiếm khuyết, ông nói lắp và không rõ ràng.[37] Aeschines chế nhạo ông về điều này, và hay nhắc đến biệt danh “Batalos”, dường như do những người bạn thuở nhở hoặc các ông thầy của ông đặt ra.[38][39] Demosthenes nhanh chóng tiến hành một chương trình luyện tập khắc nghiệt để khắc phục khuyết điểm và cải thiện văn thể của ông. Ông đã luyện tập giọng nói, cách diễn đạt va các cử chỉ của mình. [40] Sự nỗ lực này đã đi vào ngạn ngữ, tuy nhiên khó biết chắc các chi tiết miêu tả về sự luyện tập của ông có lấy từ đời thực của ông hay đơn thuần chỉ là những giai thoại minh họa cho sự kiên trì và tính quyết tâm.
    …..

    Он учился ясно произносить слова, набирая в рот черепки и камешки, произнося речи на берегу моря, при шуме волн, заменявших в данном случае шум толпы; всходил на крутизны, громко читая поэтов; упражнялся в мимике перед зеркалом, причём спускавшийся с потолка меч колол его всякий раз, когда он, по привычке, приподнимал плечо. Изучая образцы красноречия, Демосфен по неделям не выходил из комнаты, обрив себе половину головы, во избежание соблазна. Его первые попытки говорить публично не имели успеха; но, ободрённый актёром Сатиром, Демосфен продолжал работать над собой.
    (Seine schwächliche Stimme und Konstitution, die ihn zum Redner nicht prädestinierten und ihm den Spitznamen Βάταλος (“Weichling, Schwächling”) einbrachten, überwand er durch ausdauerndes Training (etwa durch das Lesen langer Texte mit Kieselsteinen im Mund[4]) zumindest für vorbereitete Reden, behielt seine rednerische Schwäche hingegen in unvorbereiteten Reden.[5])
    http://ancienthistory.about.com/od/greekmenandwomen/p/Demosthenes.htm
    Demosthenes Learns to Speak Publicly:

    The first time Demosthenes made a speech in the public assembly was a disaster. Discouraged, he was fortunate to run into an actor who helped show him what he needed to do to make his speeches compelling. To perfect the technique, he set up a routine, which he followed for months until he had mastered oratory.
    Plutarch on the Self-Training of Demosthenes:

    Hereupon he built himself a place to study in under ground (which was still remaining in our time), and hither he would come constantly every day to form his action and to exercise his voice; and here he would continue, oftentimes without intermission, two or three months together, shaving one half of his head, that so for shame he might not go abroad, though he desired it ever so much.
    - Plutarch’s Demosthenes

  • shakhi MonsterID Icon shakhi

    Cảm ơn Admin và chị Hồng Vân đã chia sẻ và động viên những người không nói được như loa, trong đó có tôi.
    Nhân đang bàn đến vấn đề dạy các môn cần thiết như bơi, tôi nhớ ra câu chuyên vui sau đây, kể ra để góp vui.
    Có một GS khả kính thuê 1 anh nông dân trèo thuyền đưa mình vượt qua quảng sông rất rộng. Để xóa không khí tẻ nhạt, GS gợi chuyện,
    – này anh, anh có biết gì về triết học không
    – Thưa GS, nhà cháu không biết ạ
    – Đáng tiếc, vậy là anh đã mất 1/5 cuộc đời rồi

    sau đó 15′, GS lại hỏi tiếp
    – Này anh, anh có biết gì về âm nhạc không?
    – Dạ thưa GS, nhà cháu không biết gì về âm nhạc ạ
    – đáng tiếc, vậy là anh lại mất thêm 1/5 cuộc đời rồi. Tôi đoán, chắc là anh cũng chẳng biết gì về toán học ?
    – Dạ vâng, đúng là cháu chẳng biết gì về toán học.
    – Vậy anh lại mất thêm 1/5 cuộc đời rồi.
    Đúng lúc đó mây đen kéo đến, trời nổi cơn giông to. Anh nông dân rụt rè hỏi GS,
    – thưa GS, GS có biết bơi không ạ ?
    – Tôi không biết.
    – Vậy GS sắp mất cả cuộc đời rồi.
    Hết chuyên ạ

  • bích phượng MonsterID Icon bích phượng

    Tôi không làm nghề giáo nhưng có cảm giác khổ nhất là giáo viên dạy các môn phụ. Mấy đứa bạn tôi là họa sĩ, tốt nghiệp trường ĐH Mỹ thuật Paris hẳn hoi, nhưng không bán tranh không đủ sống nên phải đi dạy hội họa ở các trường phổ thông. Chúng nó kêu trời, vì đến lớp học sinh không chịu học, và chương trình cũng đòi hỏi thấp, điểm trung bình không quan trọng, nhiều lúc có cảm giác như là baby-sitting chứ không phải giáo viên!

    Văn nghệ sĩ ít người biết hùng biện, vì chỉ cần thấy người đối diện không quan tâm là “tắt điện” liền. Có lẽ vì dân văn nghệ hay bị phụ thuộc vào hứng.
    Ngay như anh Đặng Thái Sơn cũng đề nghị là vào nghe hòa nhạc của anh ấy phải tắt hết máy ảnh. Chỉ cần thấy flash là anh ấy loạng choạng ngay.

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree