Làm sao để dạy tốt (2)

 

(Bài này làm tiếp nối của bài thứ nhất: Làm sao để dạy tốt (1), và vẫn gồm các ý của buổi thảo luận hôm 07/09/2012. Vì thảo luận dài hơn hai tiếng, nên khi viết lại thành mấy bài cho đỡ quá dài)

Chất lượng dạy học không tự dưng mà có

Who dares to teach must never cease to learn – John Cotton Dana

Theo lẽ tự nhiên,mỗi người có môt số năng khiếu bẩm sinh khác nhau. có người có năng khiếu về truyền đạt và dạy học hơn người khác: kể chuyện hấp dẫn hơn, bình tĩnh và hiền hậu hơn khi tiếp xúc với học sinh, v.v. Tuy nhiên, kể cả khi có năng khiếu về dạy học, thì cũng không thể trở thành một người thầy thật tốt ngày được, mà vẫn cần có sự học hỏi rèn luyện thường xuyên. Những người ban đầu dạy dở, nhưng nếu ý thức được là mình dạy dở, tìm ra được những nhươc điểm của mình trong khi dạy và rèn luyện để sửa chữa những nhược điểm đó, thì cũng sẽ càng ngày càng trở thành người thầy có giá trị.

Như ông Dana có nói rất hay, một người đã nhận mình là thầy, thì cả đời phải học hỏi để nâng cấp bản thân mình cho xứng đáng là thầy. Kể cả khi đã là một người thầy giỏi, vẫn luôn có những thứ để mà học, để thành người thầy giỏi hơn nữa: cập nhật kiến thức khoa học, tìm hiểu sâu thêm về tâm lý học, giáo dục học, thần kinh học, xã hội học, sửa các tật xấu của mình, v.v.

Tôi không dám nhận mình là người thầy giỏi. Và cho đến nay tôi vẫn có nhiều tật xấu ảnh hưởng đến công việc cả nghiên cứu lẫn giảng dạy (ví dụ như tính bừa bộn và không cẩn thận, thật là khó sửa). Tuy nhiên, tôi có thể tự đánh giá rằng, so với 10 năm trước đây (từ khi tôi bắt đầu làm GS ở ĐH Toulouse — trước đó thì tôi làm nghiên cứu viên CNRS và rất ít khi giảng dạy), thì trình độ dạy học của tôi đã có tăng lên nhiều. Thời gian đầu tôi dạy mắc phải rất nhiều lỗi, ví dụ như: giảng bài hay giải bài tập thì làm quá nhanh học sinh không kip theo; có lúc đang giảng giữa chừng thì tắc tịt vì chủ quan không chuẩn bị trước. Thậm chí lúc đầu tôi còn nói sai nhiều tiếng Pháp, kể cả về thuật ngữ toán học (do có những từ trước đó chẳng bao giờ dùng nên không biết, đến lúc đi dạy học mới dùng lần đầu, chủ quan nên nói sai). Sau nhiều năm sửa dần, tất nhiên các lỗi có giảm đi. Và ý thức của tôi về chuyện dạy học cũng khác đi. Thời gian đầu, dạy học đối với tôi chỉ là một việc phải làm “khoán” quấy quácho xong chứ không có hứng thú gì. Nhưng về sau, tôi nhận ra một điều là, đã phàm làm bất cứ việc gì, là phải cố gắng làm cho nghiêm túc, không thì chính cái tư cách của mình, cái giá trị của mình sẽ bị giảm đi.

Tất nhiên, dạy càng lâu năm thì kinh nghiệm dạy học sẽ càng nhiều lên. Nhưng nếu chỉ đi theo”kinh nghiệm chủ nghĩa, chỉ dựa vào kinh nghiệm thôi, thì chưa đủ để trở thành người thầy tốt.  Còn cần phải học hỏi nhiều thứ khác nữa, trong đó có các lý thuyết tiến bộ hiện đại về giáo dục học, suy nghĩ, kiểm nghiệm  dựa trên các lý thuyết cộng với thực tế mình có được, để tìm ra các phương pháp dạy cho tốt và thích hợp với cá tính của mình. Việc trao đổi thường xuyên với đồng nghiệp và thầy bà về vấn đề dạy học cũng là một trong các cách để học hỏi nhằm nâng cao phẩm chất người thầy của mình.

Tài liệu về giáo dục học và những vấn đề liên quan thì rất là nhiều. Chúng ta sẽ thảo luận dần về các tài liệu đó. Để lấy gì đó làm điểm bắt đầu, tôi xin giới thiệu với các bạn giảng viên trẻ ngành toán một quyển sách về dạy toán mà tôi thấy rất hay, đó là quyển:

Steven Krantz, How to teach mathematics.

Quyển sách trên có bán ở các hiệu sách trên mạng, hoặc có thể tìm bản điện tử mà đọc. (Nếu ai chưa biết cách tìm sách điện tử trên mạng, có thể hỏi các học trò của tôi ở Toulouse hướng dẫn). Ông Krantz là một giáo sư toán học (chuyên về toán tứng dụng) lớn trên thế giới, và quyển sách trên cũng là một quyển sách được nhiều người trong giới hàn lâm biết đến. Quyển sách của ông tuy là nói về dạy toán, nhưng có nhiều lời khuyên mà giáo viên nào cũng dùng được. Chẳng hạn, một chi tiết nhỏ nhưng rất thú vị là: nên lau bảng thật sạch (nếu là dùng bảng viết) trước khi bắt đầu một bài giảng. Tắm bảng thật sạch như là một thứ lễ nghi nho nhỏ, chứng tỏ một sự ngăn nắp, một sự tôn trọng cả thầy và trò, và giúp cho thầy trò tập trung hơn vào bài giảng.

Bài tập (đặc biệt là dành cho các bạn ở Toulouse làm ATER) là phải đọc hết quyển sách trên trong vòng 1 tuần ! Những bạn trẻ nào đi xin việc phụ giảng ở các nơi trên thế giới, cũng nên đọc kỹ càng sách trên và một số sách khác về triết lý giáo dục, rồi ghi vào trong CV là đã đọc các sách đó, có thể sẽ được nơi tuyển việc chú ý hơn.

Sự tôn trọng học sinh

Có những người có thói quen sỉ vả xúc phạm học sinh, rất thiếu tôn trọng học sinh. Kể ra đây một số ví dụ cụ thể mà tôi biết để minh họa:

- Một người viết lên trên bài kiểm tra của một sinh viên làm bài kém là: “anh là một hiểm họa cho xã hội”. Trên bài kiểm tra khác thì viết: “chị đi học làm gì cho tốn tiền nhà nước”.

- Một người mắng học sinh  là: “ngu như bò … nói thế oan cho bò, bò cũng không ngu đến vậy”

- Một giáo viên đến lớp muộn 10-15 phút mấy lần không thấy làm sao, nhưng học sinh đi muộn 5 phút do nhỡ xe cũng đuổi ra khỏi lớp.

- Một giáo viên chỉ vào một học sinh từ nơi khác mới chuyển về Hà Nội (do bố mẹ chuyển công tác) nói với giọng miệt thị: “Sao bây giờ có lắm bọn về Hà Nội thế”.

v.v.

Ai đã từng đi học hay đi dạy lâu chắc đã đều chứng kiến những trường hợp miệt thị như vậy. Sự miệt thị, thiếu tôn trọng học sinh có nhiều nguyên nhân. Có thể là do sự ác cảm của giáo viên đối với học sinh. Nhưng có những giáo viên yêu trò, rất quan tâm đến trò, nhưng vẫn có thói quen sỉ nhục trò. Điều này cũng tương tự như bố mẹ đánh đập sỉ nhục con cái vậy. Đó là một thói quen “gia trưởng”, coi mình như là người có “quyền sinh quyền sát”, không đếm xỉa đến tinh thần, tâm lý của học sinh.

Dù là lý do gì đi nữa, thì việc sỉ nhục, thiếu tôn trọng học sinh cũng là phản giáo dục, không có lợi mà chỉ có hại cho học sinh, cần đặc biệt tránh.

Khi học sinh nhận thấy bị xúc phạm, không được tôn trọng, thì học sinh có thể “sợ” giáo viên, nhưng không “phục”. Học sinh sẽ bị ức chế trong quan hệ với giáo viên, thái độ trò với thầy trở thành thái độ đối kháng, lớp học trở thành “nơi đầy đọa” chứ không còn mang lại niềm vui. Khi bị ức chế thì  không còn hứng thú học tập, học không vào, khó có thể học tốt được. Người thầy nào tạo ra ức chế ở học sinh, qua thái độ không tôn trọng học sinh, thì đã vô tình hay cố ý làm giảm giá trị của mình đi.

Kể cả học sinh dốt, học sinh hư, cũng cần được tôn trọng, ít ra như là một con người. Nhìn từ quan điểm thần kinh học, một học sinh “dốt”, “hư” không phải vì bản thân học sinh đó muốn vậy, mà là do những hoàn cảnh khó khăn tạo ra thành như vậy. Người thầy tốt, thay vì sỉ nhục học sinh là “mày dốt lắm, mày hư lắm”, cần thông cảm hơn với học sinh, tạo ra môi trường tốt giúp học sinh có điều kiện học tốt lên, ngoan lên.

Uy tín của người thầy

A teacher should have maximal authority, and minimal power — Thomas Szasz

Nói chung, học trò nhìn “lên” người thầy như là một người có uy tín cao, luôn nói điều hay lẽ phải để noi theo. Đặc biệt là đối với các học sinh mẫu giáo hay cấp một, “cô giáo nói gì cũng đúng”, về nhà mà mẹ nói ngược lại ý của cô, thì là “cô đúng mẹ sai”. Khi học sinh lớn lên, có nhận thức được rằng không phải giáo viên nói điều gì lúc nào cũng đúng. Nhưng trong con mắt của học sinh nói chung, giáo viên vẫn là người nói những điều đúng đắn để mà học theo.

Uy tín của người thầy, trong con mắt của học sinh, là một điều không thể thiếu trong giáo dục. Thầy phải có uy tín thì mới dạy được trò, nói gì trò mới nghe theo. Khi mất uy tín, thì thầy nói trò không nghe nữa, và khi đó không còn dạy được nữa.

Khi một học trò học một người thầy mới, thì nói chung theo “kinh nghiệm” của trò, người thầy đó sẽ là một người có uy tín, tương tự như các thầy khác mà trò đã được học. Tức là trong con mắt trò, đó là một người thầy có uy tín ở mức độ nào đó. Nhưng trong quá trình học, mức độ uy tín của thầy có thể tăng lên hay giảm đi rõ rệt trong con mắt của trò, tùy thuộc vào việc thày dạy dỗ ứng xử ra sao đối với trò. Nếu như thầy để mất uy tin trong con mắt của trò, thì việc lấy lại uy tín sẽ là một việc vô cùng khó. Bởi vậy, ngay từ những buổi dạy đầu tiên, đừng làm gì để mất uy tín trong con mắt của trò !

Có nhiều hành động gây mất uy tín, và ngược lại cũng có nhiều hành động làm tăng uy tín, của thầy trong con mắt của trò. Kể ra đây một vài hành động làm mất uy tín, cần tuyệt đối tránh:

- Giảng bài quá chán (ví dụ như viết lí nhí không ai đọc được, nói lý nhí không ai nghe ra là nói cái gì, nói mà nhìn đi đâu chứ không nhìn vào trò cứ như là giảng cho bức tường nghe, nói lảm nhảm lệch chủ đề bài giảng quá nhiều, giảng sai, v.v.). Chỉ cần giảng chán vài buổi đầu, thì đến các buổi sau học sinh sẽ không còn chú ý nghe giảng nữa mà làm việc khác trong giờ học hoặc là trốn học.

- Không giữ trật tự trong lớp (thầy giảng mà trò ngồi dưới nói chuyện ồn ào, đánh bài, v.v. mà thầy vẫn cứ để yên như vậy). Tất nhiên, càng giảng chán thì càng khó giữ trật tự.

- Ăn mặc quá lôi thôi (thầy có thể ăn mặc giản dị, nhưng phải đàng hoàng sạch sẽ, ví dụ như không đi giày há mõm, không mặc quần áo bẩn thỉu rách rưới đi dạy), người tỏa mùi vì thiếu vệ sinh, vừa dạy tay chân vừa có các cử chỉ bất lịch sự trước đám đông ví dụ như là gãi chỗ kín, v.v.

- Làm những hành động phản giáo dục hay thậm chí kém đạo đức, ví dụ như thiên vị họ trò này so với học trò khác, khuyến khích học trò gian lận, trù úm học trò, đòi gia đình học trò biếu xén,  v.v. Một giảng viên đã mang tiếng “chùa thầy” (ăn tiền của học sinh) thì dù có thăng quan tiến chức đến bộ trưởng vẫn sẽ là “chùa thầy” không được ai tôn trọng.

- Xuồng xã với học sinh như là bạn bè. Người thầy là một người “bạn” của học sinh theo nghĩa rộng, tức là người đem lại điều tốt đẹp cho học sinh, nhưng không phải là “bạn” của học sinh theo nghĩa bạn bè “bằng vai phải lứa”. Khi biến mình thành bạn bè kiểu như vậy, thì người thầy mất đi cái “uy” của người thầy, các câu nói của người thầy bị lẫn trong các câu nói khác của bạn bè của học sinh chứ không còn nhận được sự chú ý cần thiết nữa, học sinh không còn làm theo sự chỉ bảo của thầy nữa.

Như một bạn B. có phát biểu trong buổi thảo luận, có 3 yếu tố để có một buổi dạy cho tốt và giữ được uy tín, đó là:

- Chuẩn bị bài giảng cho thật tốt

- Giữ kỷ luật trật tự trong lớp

- Còn yếu tố thứ ba là gì ?

(còn tiếp)

 

Print Friendly
 

6 comments to Làm sao để dạy tốt (2)

  • Nam MonsterID Icon Nam

    Ai tìm cuốn sách “Stephen Krantz, How to teach mathematics.” có thể download ở đường link sau đây:
    http://www.mediafire.com/view/?7kqcfb1he1m3yvs

  • shakhi MonsterID Icon shakhi

    Với mục tiêu nhỏ là làm sao có 1 tiết dạy tốt, theo kinh nghiệm của cá nhân, em phân loại bài giảng thành 2 kiểu.
    Kiểu 1 (là loại hay gặp nhất), đó là chắc chắn ta có thể bắc 1 cây cầu nối giữa những kiến thức đã có của SV tới kiến thức mà ta cần truyền đạt và SV có thể tự lần theo và đến được đích chỉ bằng các chỉ dẫn của thầy. Cho dù trong nhiều trường hợp thầy phải bắc rất nhiều cầu với nhiều độ dài ngắn khác nhau.
    Kiểu 2, là loại không thể bắc cầu hoặc chưa thể bắc cầu vì nhiều lý do như SV chưa có đủ kiến thức nền, chưa có khái niệm do sự phát triển nhanh của công nghệ (hay xảy ra trong các trường về công nghệ) nên phải ép đưa môn x,y,z vào giảng dạy khi chưa có sự chuẩn bị ở giai đoạn cơ sở. để hiểu rõ hơn về loại này, tôi xin nêu 1 Vd như hồi năm 1992, HUT đưa môn digital signal processing vào giảng dạy mà chưa có sách, chỉ có mỗi thầy Nguyễn Quốc Trung là đã từng dạy môn này ở Angêri, do vậy nên SV chúng tôi thời đó toàn làm bài tập mà thực ra là chỉ làm phép tính convolution mà chả hiểu để làm gì. Quay lại với phương pháp để dạy những môn kiểu này, ban đầu có lẽ thầy phải “ép” SV học gạo những khái niệm mới, nhưng ngay lúc đó phải chuẩn bị rất nhiều ví dụ để giúp SV thoát khỏi cái cảm giác lơ mơ. Lúc này chấp nhận các giải thích thiếu chặt chẽ theo kiểu “tạp toán” (như anh Ngô Quang Hưng hay viết) rồi sau đó sẽ củng cố và hiệu chỉnh dần.
    Tôi tin rằng, lâu nhất là sau khoảng 10 năm, các môn học kiểu 2 này sẽ chuyển thành kiểu 1.

  • admin MonsterID Icon admin

    Cảm ơn ví dụ của shakhi

    Nghe shakhi kể cái môn học “digital signal processing” ở HUT lúc đó, có vẻ như lúc đó nó là môn quá mới với cả thầy lẫn trò nên môn đó còn trong giai đoạn “mò mẫm” phải đến những năm sau mới thành một môn “qui củ bài bản”

    Kinh nghiệm “mò mẫm” này tôi cũng có khi bắt đầu tìm cách dạy hay đưa vào các môn học mới, ví dụ như chuyên ngành toán tài chính: không chỉ mò mẫm từng môn học, mà mò mẫm cả về chương trình, làm sao để có 1 chương trình thích hợp nhất.

  • shakhi MonsterID Icon shakhi

    tôi đang cần đọc quyển: How to teach mathematics của Steven Krantz.
    tôi đã tìm nhưng chư thấy, kính nhờ các học trò của GS Dũng hướng dẫn cách download.
    Xin chân thành cảm ơn !

  • LNMT MonsterID Icon LNMT

    Bạn vào trang này
    http://gen.lib.rus.ec
    Và gõ
    How to teach mathematics
    Link download nằm ở bên phải, bạn nên down cái số 1 :)

  • shakhi MonsterID Icon shakhi

    Cảm ơn bạn LNMT

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree