Não và học (3): sự chú ý khi học

 

(Sửa lần cuối: 10/08/2012, có thêm nhiều đoạn so với bản đầu)

Có một qui luật tự nhiên sau đây, mà có lẽ ai cũng đã từng trải nghiệm: khi không chú ý đến một cái gì đó, thì dù nó có hiện ngay ra trước mặt hay văng vẳng bên tai, thì cũng sẽ không nhớ nó. Muốn cái gì đó “vào đầu”, thì phải chú ý đến nó.

Những người bị gọi là đãng trí, thường không phải do trí nhớ của họ kém, mà là do họ quá tập trung sự chú ý của mình đến những điều gì đó, mà ít chú ý đến những gì xảy ra xung quanh. Có rất nhiều giai thoại về các nhà khoa học đãng trí như vậy (vậy nên ai có vợ/chồng/con làm khoa học, thì đừng mắng người ta là đãng trí, vì nếu không đãng trí chuyện đời thường thì cũng không có đủ sự tập trung để làm khoa học được !) Một ví dụ là giai thoại sau về nhà toán học Norbert Wiener

Có lần gia đình của Wiener chuyển nhà. Bà vợ biết trước là thể nào chồng cũng sẽ quên, nên ghi địa chỉ nhà vào một mảnh giấy đưa cho chồng giữ, bảo là lúc nào làm việc xong ở trường thì đi về địa chỉ mới này. Ông Wiener lúc cao hứng ở trường lấy mảnh giấy vợ đưa cho làm nháp, rồi vứt vào sọt rác. Lúc về ông ta cứ thế đi về nhà cũ, thấy đóng cửa im ỉm. Đang ngơ ngác thì thấy một bé gái đi lại gần mình. Ông liền hỏi: “Cô bé ơi, cô có biết gia đình Wiener chuyển đi dâu không ?”. Cô bé trả lời: “Vâng, bố ơi, mẹ bảo con là thể nào bố cũng quên, nên phải quay về đây đón bố!”.

Thần kinh học giải thích sự liên quan giữa sự tập trung chú ý (attention) và trí nhớ (memory) qua cơ chế hoạt động của não gọi là cơ chế sàng lọc, hay gọi chính xác hơn nữa, là sàng lọc và khuếch đại. Lý thuyết về cơ chế sàng lọc này (filter-amplitude theory — hình dung tương tự như là việc sàng lọc và khuyếch đại sóng trong một cái radio) hình thành trong nửa sau của thế kỷ 20. Cơ chế đó như sau:

Tại bất kỳ thời điểm nào, các giác quan của người, cũng như các bộ phận trong cơ thể người, đều phát ra rất nhiều tín hiệu chuyển đến não. Số lượng tín hiệu đó là quá nhiều, trong khi khả năng xử lý thông tin của não là có hạn (thuật ngữ tin học ngày nay cho hiện tượng này là information stuffing – nhồi thông tin). Bởi vậy ở vòng “xử lý thô”, não tự động loại đi hầu hết các tín hiệu thông tin, mà nó coi là “không quan trọng”.   Chỉ có một phần nhỏ các tín hiệu thông tin mà não coi là “quan trọng” là được “lọt cửa” vào vòng xử lý tiếp theo. Ví dụ như, mắt chúng ta mỗi giây thu nhận hàng triệu bit tín hiệu thông tin ánh sáng (hàng triệu photon đập vào mắt gây tín hiệu truyền vào não), nhưng sau khi xử lý thô ở vùng vỏ não ứng với thị giác (vùng occipital lobe) chỉ còn vài bit lọt vòng trong. Những thông tin nào mà lọt cánh cửa chọn lọc này, thì tức là não có chú ý (attention) đến nó.

Về mặt vật lý, có thể hình dung là những tín hiệu nào gây chú ý là những tín hiệu “to mồm” nhất trong não, khiến cho nhiều neuron (tế bào thần kinh)  nhất bắn tín hiệu đó đồng loạt. Các tín hiệu khi vào đến não phải cạnh tranh với nhau qua việc kích cho các neuron truyền và phóng đại tín hiệu lên. (Mỗi neuron  có dây phóng tín hiệu trực tiếp đến cả chục nghìn neuron khác, nên tín hiệu từ nó có thể được phóng đại đến hàng chục nghìn lần ngay từ vòng đầu, nhưng tất nhiên các neuron kia có thể không chịu loan tải tiếp tín hiệu của nó mà chọn loan tải tín hiệu khác hay không làm gì cả). Những tin hiệu nào yếu ớt sẽ bị chìm nghỉm ngay, chỉ có những tín hiệu được phóng đại thật mạnh lên mới lọt được vào “vòng trong” để não xử lý.

(Hình minh họa: cường độ phản ứng của não với các ảnh phụ nữ, đo bằng microvolt. Ảnh khỏa thân gây độ phản ứng cao nhất, tức là được não chú ý nhiều nhất. Thí nghiệm này được thực hiện ở Đại học Tampere và Đại học Allto ở Phần Lan năm 2011)

Ví dụ, tôi đang đọc chính những dòng chữ này đang được viết ra  trên màn hình máy tính. Cả màn hình máy tính đập vào mắt tôi, nhưng sự chú ý của tôi chỉ hướng tới mấy chữ cuối cùng đang được viết ra. Trong số hàng triệu tín hiệu thông tin chuyển từ mắt vào não, chỉ có mỗi vài tín hiệu liên quan mấy chữ cuối đang được viết ra là được não chú ý đặc biệt, còn toàn bộ phần còn lại là “một đống lờ nhờ” không rõ hình ảnh màu mè đường nét ý nghĩa ra sao hết đối với não. Sự chú ý đặc biệt đó đối với mấy chữ cuối đang viết ra, trong trường hợp này, là do não chủ động chỉ thị, “dọn đường lớn” sẵn cho chúng.

Não hướng sự chú ý của nó đến những cái mà nó coi là quan trọng nhất, và việc này được điều khiển bởi trạng thái cảm xúc của não, theo bản năng sinh tồn, như có nói đến trong Bài 2. Ví dụ, khi có tín hiệu “nguy hiểm” hay “cơ hội”, “sợ” hay “sướng”, thì sự chú ý của não đến cái phát ra tín hiệu có thể tăng vọt lên. Các tín hiệu lạ thường sẽ nhận được sự chú ý nhiều hơn các tín hiệu quen. Những cái lạ mà lặp đi lặp lại nhiều lần thì sẽ thành quen và trở nên ít gây chú ý nếu như các tín hiệu lạ đó không đi kèm cái gì khác quan trọng, và đây là cơ chế nhàm hóa (habituation) của não. Ví dụ, một người có nhà ở sát đường tầu hỏa, thỉnh thoảng lại có tầu hỏa đi qua kếu rất to. Khách đến chơi sẽ thấy tiếng ồn rất khó chịu khi tầu hỏa đi qua, nhưng chủ nhà chẳng thấy làm sao cả vì đã quen, thậm chí có khi không để ý là có tầu hỏa đi qua nữa. Việc quen đến mức mất phản xạ như vậy có thể dẫn đến hiện tượng điếc đối với một số loại âm thanh (hay tín hiệu khác) nào đó: người ta bị “điếc chọn lọc” như vậy, không phải vì tai người ta không nghe thấy, mà vì não coi âm thanh đó “không có giá trị” không chịu xử lý nó nữa.

Ngược lại, nếu có những tín hiệu lạ, và mỗi lần xuất hiện lại đi kèm một điều gì đó quan trọng, thì việc xuất hiện các tín hiệu đó sẽ ngày càng gây chú ý. Đây là cơ chế phản xạ hay phản ứng có điều kiện (reflexive reaction hay conditioned response), như là trong thí nghiệm của Pavlov với các chú chó: sau nhiều lần đồ ăn được mang ra sau mỗi khi có tiếng chuông, thì cứ mỗi lần nghe các tiếng chuông với tần số tương tự chó lại giỏ nước bọt như đang chuẩn bị được ăn. Cơ chế phản ứng có điều kiện này là một bản năng nội suy của sinh vật (khi thấy có những cái hay cùng xảy ra thì coi như là chúng có liên quan mật thiết với nhau, và một cái sẽ được chú ý nếu nó được coi là liên quan mật thiết tới một cái khác thật sự đáng quan tâm, như là các hiểm nguy hay cơ hội).

Con người trả giá cho việc xử lý thông tin nhanh hơn bằng việc vứt bớt thông tin mà não con là không quan trọng đi, và do đó mất khả năng phân biệt một số thứ “ít quan trọng”. Ví dụ, trẻ em 6 tháng tuổi thì có thể phân biệt mặt các con khỉ trông gần như giống hệt nhau nhưng khi lên đến 1 tuổi mất khả năng đó.  Những người nước ngoài rất khó phân biệt các thanh trong tiếng Việt (trừ khi được học tiếng Việt lâu ngày), bởi vì trong tiếng của họ dù nói theo thanh nào thì nghĩa của từ vẫn không thay đổi. Hay là phân biệt nét mặt của người Việt Nam cũng là vấn đề khó khăn với người châu Âu, vì đó không phải là những nét đặc trưng được dùng để phân biệt người châu Âu.

Những khám phá gần đây cho thấy cơ chế sàng lọc và khuyếch đại của não thật sự rất giống như là trong radio: khuyếch đại là do cộng hưởng sóng, các sóng cùng tần số thì cộng hưởng với nhau. Một thí nghiệm trên chuột tại Centre for the Biology of Memory, Norwegian University of Science and Technology vào năm 2009 cho thấy có các sóng điện từ trong não gọi là sóng gamma tải các thông tin, và mỗi thông tin khác nhau được tải theo sóng với tần số khác nhau, ví dụ như trí nhớ trong não có tần số sóng thấp hơn là thông tin mới vào não. Các tế bào thần kinh hoạt động như là các máy thu phát sóng có khả năng di chuyển tần số. Sóng nào “rơi đúng tần số thu” thì được cộng hưởng lên. Khi hai người dễ hiểu nhau, người ta thường nói là hai người đó  “có cùng bước sóng” , và điều đó cũng đúng theo nghĩa đen về mặt vật lý!

Quay lại vấn đề giáo dục, qui luật tự nhiên về quan hệ giữa sự chú ý và sự ghi nhớ có những hệ quả rất quan trọng như là:

1) Muốn học được tốt phải tập trung khi học

2) Giáo viên muốn dạy tốt phải thu hút được sự chú ý của học sinh khi dạy

3) Nơi học tốt phải là nơi hạn chế được những thứ làm mất tập trung

4) Chương trình, sách giáo khoa và các dụng cụ học tập khác phải hấp dẫn mới tốt cho việc học

Nói về nơi học, có rất nhiều thứ có thể làm mất sự chú ý của cả giáo viên và học sinh, ví dụ như: thỉnh thoảng có tiếng xe hay tiếng máy réo lên rất to bên ngoài, tiếng chuông điện thoại, tiếng người nói chuyện ồn ào, mua rơi từ mái nhà rột, phòng quá nóng nực chật chội và thiếu không khí, mùi không hay tỏa ra từ phòng vệ sinh gần đó, rác rưởi vứt bừa bãi, v.v. Muốn tăng chất lượng việc học, thì phải hạn chế được tất cả những thứ gây mất tập trung như vậy.

Nói về sách giáo khoa, muốn hấp dẫn thì về mặt hình thức phải đẹp, dễ đọc, về mặt nội dung phải chứa đựng nhiều thông tin thú vị, sinh động, trình bày dễ hiểu, nhiều hình ảnh minh họa, nhiều ví dụ liên quan đến những thứ quen thuộc với học sinh, v.v. [Tôi sẽ viết riêng kỹ hơn về đề tài sách giáo khoa]

Về phía giáo viên, không thể gọi là dạy tốt nếu không thu hút được sự chú ý của học sinh đến cái mình dạy. Một vài nguyên tắc để thu hút sự chú ý là:

* Giữ kỷ luật trong lớp để không gây ra sự mất tập trung. Kỷ luật không có nghĩa là không khí phải căng thẳng, không có ngĩa là học sinh phải im bặt không được nói gì. Nhưng phải giải thích rõ ràng cho các học sinh gây ồn ào mất trật tự là làm thế là ảnh hưởng đến người khác, không tôn trọng người khác. Nếu còn tiếp diễn thì phải có biện pháp mạnh hơn, ví dụ như dừng lại không dạy nữa cho đến khi lớp trật tự lại. (Đấy là tôi nói lớp học của các học sinh đã đủ lớn để phải có ý thức, chứ khó mà bắt một lớp mẫu giáo cũng trật tự như vậy).

* Nói phải rõ ràng, giảng phải dễ hiểu, ví dụ đưa ra phải thú vị, v.v.

* Có sự trao đổi (interaction) giữa giáo viên và học sinh trong giờ: hỏi học sinh có hiểu chưa, yêu cầu học sinh nhắc lại một số thứ, trả lời một số câu hỏi, làm thực hành, v.v. để tạo sự chủ động cho học sinh. Học một cách chủ động thì dễ tập trung hơn là bị động.

Một học trò, khi mới đi học một thầy giáo mới, sẽ có sự chú ý đến thầy giáo đó vì thầy giáo đó lạ, và cái lạ thì gây sự chú ý. Nếu như những buổi đầu thấy thầy dạy hay, thì sự chú ý của các buổi sau sẽ tăng lên (vì sự chú ý này đi kèm “phần thưởng” là được nghe cái hấp dẫn, được làm điều thú vị, v.v.) còn nếu những buổi đầu thấy thầy dạy dở, thì các buổi sau sẽ giảm sự chú ý đi, và như vậy nếu buổi đầu học khó vào buổi sau lại càng khó vào hơn.

Về phía học sinh, có những nguyên nhân khiến cho học sinh không có được sự chú ý khi học, dù cho giờ học có hay đến mấy, ví dụ như: tình trạng thiếu ngủ (chơi bời quá khuya), thiếu ăn (nhà quá nghèo, hoặc sinh hoạt không điều độ), nhiều nỗi lo âu căng thẳng, v.v. Để có được sự chú ý khi học, cần sinh hoạt ăn uống điều độ đủ chất (đối với người nghèo thì đây là bài toán nan giải), ngủ đủ nhiều (trẻ con cần ngủ trên 9 tiếng 1 ngày, người lớn cũng ngủ được càng nhiều càng khỏe cho não), giải tỏa được các nỗi lo lắng, v.v. Khi buồn ngủ hay là đói, thì cơ thể đòi hỏi sự tập trung của não (“mệt quá, ngủ đi không thì chết mất”) khiến não không còn tập trung vào việc học lúc đó được nữa. Chưa kể khi não hoạt động nhiều thì tiêu tốn năng lương (tương đương  một cái bóng đèn 20-25watt), khi không có đủ năng lượng trong máu để nuôi não thì não không hoạt động được và tự động “ngủ”.

Có những người bị mắc chứng bệnh mất tập trung (gọi là ADHD – attention deficit hyoperactivity disorder, một bệnh về não), không thể nào có được sự tập trung chú ý cần thiết. Khi mắc phải chứng bệnh này cần có sự giúp đỡ của bác sĩ để chữa, ví dụ qua việc uống thuốc để điều hòa các chất hóa họ trong cơ thể. (Nếu ở dạng nhẹ thì lớn lên có thể tự khỏi).

Kể cả khi đi học ở trường, hay là tự học ở nhà, hay là không phải học mà là làm các công việc khác như nói chuyện, đọc báo, vẽ vời, v.v. cũng đều cần có sự tập trung chú ý vào việc mình làm nếu muốn có kế quả tốt. Một vài lời khuyên để tăng sự chú ý là:

* Không nên tham làm nhiều việc cùng một lúc (nếu các việc đó đều cần đến ý thức). Cơ cấu vật lý của não người nói chung không hợp với “multitasking” một cách có ý thức. Ví dụ như vừa xem phim trên TV lại vừa gọi điện thoại bàn công việc. Khi đõ sẽ không hiểu rõ người đối thoại với mình nói gì và cũng không hiểu rõ trong phim nói gì, vì hai luồng âm thanh đó cản trở lẫn nhau. Lúc đó nên thôi không xem phim nữa hay ít ra tắt tiếng của TV đi (sẽ đỡ hơn nhiều, tuy hơi mất tập trung vì xem  hình) hay hẹn gọi điện thoại lại. Những người vừa lái xe vừa gọi điện thoại dễ mất tập trung (não bị vướng vào điện thoại sẽ không kịp xử lý các tình huống gay cấp xảy ra trên đường) , hay gây tai nạn, nên có nhiều nước cấm cầm  điện thoại để gọi khi đang lái xe. Thường người ta có thể làm nhiều việc một lúc một cách hiệu quả chỉ khi mà chỉ có 1 việc đòi hỏi sự chú ý của ý thức còn các việc còn lại là làm một cách “tự động”, vô thức. Ví dụ như vừa đi bộ vừa nhai kẹo vừa nghe nhạc vừa làm phép tính, nhưng trong đó chỉ việc làm phép tính là đòi hỏi ý thức.

* Nơi nào, chỗ nào cần tập trung chú ý thì dẹp bớt đi những cái gây mất tập trung.Ví dụ, phòng làm việc không nên biến thành nơi bầy đủ thứ.

* Luyện tập tăng cường thể lực và ngủ tốt ăn tốt là một cách hữu hiệu để tăng khả năng tập trung chú ý. Như người ta nói, cái gì tốt cho tim thì cũng tốt cho não.

Người ta có câu “Ai thích cái gì nhất thì sẽ được cái đấy”. Xem ra có lý, vì thích nhất, tức là luôn chú ý đến nó nhất, dồn tâm trí năng lượng vào nó, thì như vậy sẽ dễ có được đó. Nếu nói thích mãi mà chưa có, thì có khi phải xem lại xem có đúng là “thích nhất” không, hay chỉ “thích mồm” thôi trong khi vẫn quan tâm những thứ khác hơn :D

Tài liệu tham khảo cho bài này:

Morgan, Real Learning; a bridge to cognitive science, 2004 (Chương 2: Khía cạnh tâm lý của việc tập trung chú ý)

[Sẽ cho thêm ví dụ và trích dẫn cho bài]

Print Friendly
 

6 comments to Não và học (3): sự chú ý khi học

  • minh MonsterID Icon minh

    Em rất thích loạt bài này của thầy, rất nhiều thông tin hay và bổ ích. Cám ơn thầy rất nhiều.

  • hong van MonsterID Icon hong van

    Thuc ra tap trung qua, nhieu khi cung khong tot. Toi doc o dau day la mot so hang o My da nhan thay rang de cho nhan vien luot web trong gio lam viec thi nang suat lao dong lai tang len, vi trong luc luot web, nao phan tan tu tuong, duoc nghi ngoi va sap xep lai cac y nghi.
    Ban than toi cung vay, khi can y tuong moi thi hay multitasking (doc truyen luot web va bong nhien co y moi xuat hien trong dau. Tap turng tu tuong chi can thiet khi muon dao sau mot y nghi con het suc mu mo, lam cho no tro nen ro rang hon va lien quan voi nhung cai da biet).

  • admin MonsterID Icon admin

    Chị Vân nói có lý

    Có một số công việc suy nghĩ (như là làm các phép tính cụ thể) đòi hỏi ý thức, nhưng phần lớn quá trình suy nghĩ (sáng tạo), không cần thu nhận thông tin mới mà chỉ xào nấu lại các thông tin đã có trong não, là ở dạng tiềm thức (vô ý thức). Bởi vậy chuyện ngủ mê ra định lý là có thật :-) Nếu như quá tập trung trong lúc sáng tạo, thì làm được nhưng cái có ý thức, nhưng có khi lại cản trở quá trình sáng tạo vô ý thức ra các ý tưởng trong não.

    Vậy nói chính xác hơn là, những hoạt động nào cần có thu nhập thông tin từ ngoài vào thì cần sự chú ý

  • bích phượng MonsterID Icon bích phượng

    “Nơi nào, chỗ nào cần tập trung chú ý thì dẹp bớt đi những cái gây mất tập trung” (theo Admin)

    Tôi vừa đọc 1 bài báo cười vỡ bụng, nên muốn thêm vào qui tắc trên của Admin thế này: “chỗ nào các vận động viên Việt Nam cần tập trung thi đấu thì nên tống cổ các cổ động viên Việt Nam ra khỏi cửa” :-)

    ” Chẳng là lúc Quốc Toàn đang tập trung thực hiện ở nội dung cử giật, cả nhà thi đấu im lặng nhưng bất ngờ ở một góc, có hai du học sinh Việt Nam đã hô rất to: “Việt Nam vô địch, Việt Nam vô địch”. Chính sự “phá bĩnh” vô tình này đã khiến lực sĩ người Việt Nam không giữ được tập trung, thậm chí bị tâm lý.

    Không biết đó có phải là lý do chính khiến Quốc Toàn phải lần thứ 3 mới nâng được mức cử giật 125kg hay không, nhưng nếu quả thật Toàn bị hai du học sinh Việt Nam làm cho bị mất huy chương, thì đúng là “quân ta hại quân mình”. Đây thực sự là câu chuyện hy hữu với đoàn thể thao Việt Nam trong những lần tham dự sân chơi Olympic”.

    http://thethao.vnexpress.net/tin-tuc/olympic-2012/quoc-toan-mat-huy-chuong-vi-bi-co-vu-to-1801919.html

  • Nguyễn Hưởng MonsterID Icon Nguyễn Hưởng

    Chị bích phượng link rất hay. Tuy nhiên tôi cũng không biết là lúc đó QT ‘SỢ’ hay ‘SƯỚNG’như anh admin có nêu trước. Hơn nữa, đẳng cấp thi đấu này dễ gì bị phân tâm với mấy cái vớ vẩn. Chị bích phượng tiếp tục nhé, không thì oan cho mấy cháu DHS.

  • Phúc MonsterID Icon Phúc

    Bài viết rất hay và có ích ạ!

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree