Phản biện GS Hồ Ngọc Đại về giáo dục

 

25/07/2012: Bài viết này gồm 6 phần (6 posts trên blog). Có thể xem bản pdf của toàn bộ bài viết 6 phần ở đây:

Phanbien_HoNgocDai_2012

———-

Phần 1:

GS Hồ Ngọc Đại (viết tắt là HNĐ) là một người cả đời nghiên cứu về giáo dục, nên ắt hẳn phải thâm hiểu hơn tôi nhiều về  triết lý giáo dục. Tuy nhiên, có một số tư tưởng của ông liên quan đến những vấn đề cơ bản của giáo dục làm tôi rất băn khoăn, nên muốn đem ra đây bàn cãi.

Từ trừu tượng đến cụ thể hay là từ cụ thể đến trừu tượng ?

Một trong các phương châm của GS HNĐ  là “từ trừu tượng đến cụ thể”.  (Phương châm này thể hiện khá rõ trong chương trình lớp 1 “công nghệ giáo dục” về toán và tiếng Việt của HNĐ, mà tôi sẽ bàn phía dưới). Ví dụ, trong bài “Giải pháp phát triển giáo dục: từ góc nhìn nghiệp vụ sư phạm” (16/07/2012) có đoạn:

Một. Nguyên tắc phát triển. Môn học thiết kế theo lôgích nội tại của Hệ thống khái niệm khoa học, tôn trọng sự phát triển tự nhiên của Đối tượng, không có sự cưỡng bức từ ngoài. Sự phát triển này sẽ là tối ưu, nếu quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể, từ chung đến riêng, từ đơn giản đến phức tạp…

“Từ đơn giản đến phức tạp” thì đúng quá rồi, vì phải có các yếu tố đơn giản mới hợp lại thành phức tạp được. Nhưng tại sao lại “từ trừu tượng đến cụ thể, từ chung đến riêng” ?! Theo tôi thì  ngược lại mới đúng, tức là phải đi từ riêng đến chung, đi từ cụ thể đến trừu tượng, mới là quá trình học tự nhiên. Nhiều khi “khái niệm trừu tượng” chỉ là cái vỏ, có hay không không quan trọng bằng cái ruột bên trong ra sao. Khi có “ruột” rồi mới cần “vỏ” để “đóng gói” lại cho “ngăn nắp” chứ toàn vỏ không mà rỗng ruột thì chẳng để làm gì. Khi tôi nói chuyện với các SV ngành toán, có nhận thấy rằng nhiều bạn thông minh nhưng hổng kiến thức cơ bản, chính vì học một cách quá trừu tượng mà thiếu ví dụ cụ thể. Ví dụ như học giải tích hàm với các không gian rất trừu tượng, nhưng không viết được công thức Parceval cho chuỗi Fourier. Không phải vô cớ mà Albert Einstein từng nói: Dạy học bằng ví dụ không phải là “một cách dạy học” mà là “cách duy nhất để dạy học”.

Chắc GS HNĐ sẽ đồng ý rằng các kiến thức về thần kinh học (neuroscience) giúp ích rất lớn cho các ngành khác như tâm lý học và giáo dục học. Theo hiểu biết hạn chế của tôi, thì hệ thần kinh gồm có các tế bào thần kinh được nối với nhau bởi các “dây nối” chằng chịt thành một mạng (hình dung tương tự như mạng internet), và thông tin chứa đựng trong một cụm tế bào thần kinh càng dễ được kích hoạt nếu cụm tế bào đó càng có nhiều dây nối đến các tế bào khác. Khi con người học một khá niệm hay bất cứ một cái gì đó mới, thì hệ thần kinh ghi nhớ lại khái niệm đó vào trong một cụm tế bào thần kinh, và tạo cầu nối từ cụm tế bào đó đến các tế bào khác. Để tạo được các cầu nối tức là phải nhận ra được các sự liên quan. Một  khái niệm trừu tượng khi vào não phải có được những cái gì đó đã có trong não để “bám víu” vào qua các cầu nối thì mới giữ lại được và dùng được chứ không thì dễ bị quên đi hoặc tốn chỗ vô ích. Những ví dụ cụ thể dễ hiểu và những khái niệm đã quen thuộc chính là những thứ để khái niệm trừu tượng mới bám vào.

Có cần dạy “toán cao cấp” cho học sinh cấp 1 ?

GS HNĐ tự hào về việc dạy “toán hiện đại, cao cấp” cho học sinh cấp 1 ở trường thực nghiệm. Ví dụ, bài báo “Nhiều phụ huynh chẳng hiểu gì về trường thực nghiệm” (15/05/2012) có đoạn:

Trẻ con lớp 1 ở trường Thực nghiệm được học tiếng Việt, toán hiện đại, cao cấp. Hiện đại không có nghĩa là nửa vời mà là tư duy hiện đại, tư duy theo cách làm việc và cũng cần xác định tư duy cái gì, làm việc cái gì là tốt và xứng đáng nhất với trẻ con.

Các từ “hiện đại, cao cấp” ở đây có thể gây cho một số người hiểu nhầm là trẻ em cấp 1 có thể học được toán cao cấp thật. (Có là thần đồng toán học thời nay như Terrence Tao cũng không giỏi đến mức vậy). Nói một cách chính xác hơn, thì “toán hiện đại, cao cấp” của GS HNĐ chủ yếu là đưa một  ngôn ngữ toán học trừu tượng vào cho học sinh cấp 1 học, chứ thực ra không có kiến thức “cao cấp” ở đó. Nếu chúng ta bỏ một cái xe đạp 3 bánh cho trẻ con vào 1 cái vỏ thùng xe máy, thì không vì thế mà xe đạp 3 bánh biến thành xe máy. Một “kiện hàng” mà “vỏ” quá nặng thì “ruột” bị nhẹ đi. Tôi e là khi học sinh lớp 1 mất quá nhiều thời gian vào việc “tiêu hóa” ngôn ngữ toán học hình thức, thì thời gian dành cho việc học những khái niệm cơ bản nhất của toán học lại bị giảm đi, dẫn đến hổng kiến thức cơ bản. Và kết quả môn toán của các học sinh học chương trình thực nghiệm của GS HNĐ cũng không lấy gì làm khả quan lắm, như bài báo “Trường thực nghiệm: hóa ra là …” phản ảnh.  GS Ngô Bảo Châu hay được lấy làm ví dụ về sự thành công của trường thực nghiệm, nhưng có một chi tiết mà báo chí bỏ qua: đó là GS Châu được gia đình cho ra học trường khác sau một thời gian thấy học ở trường thực nghiệm không đạt kết quả tốt về môn toán.

Trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta, luôn cần làm 4 phép tính cộng trừ nhân chia, chứ mấy khi sử dụng các thuật ngữ trừu tượng như “phần bù của tập hợp A trong tập hợp B”.Trẻ em không dùng ngôn ngữ trừu tượng như là “phần bù của tập hợp A trong tập hợp B” thì không có nghĩa là không biết làm phép toán đó, mà chỉ có nghĩa là nó suy luận một cách cụ thể hơn, trực tiếp hơn, không cần phải qua cái “vỏ” trừu tượng hình thức hóa đó. Ngôn ngữ trừu tượng hình thức trong toán học là cần thiết ở những mức độ nào đó, nhưng lạm dụng nó thì chỉ làm cho mọi thức trở nên rối rắm phức tạp mà không đi vào bản chất vấn đề.  Ông V.I. Arnold có viết mô tả những người bị “mắc bệnh hình thức” trong toán học đại loại như sau: thay vì nói “Vova rửa tay” thì người ta nói “có một tập hợp các trạng thái tay của Vova gồm có các phần tử là …, có một thời điểm T mà trước thời điểm đó tay Vova ở trạng thái bẩn, sau thời điểm đó trở thành trạng thái sạch, v.v.”  (Nghe nói  ông Kolmogorov thời thế kỷ 20 cũng mắc sai lầm đưa lý thuyết hình thức về tập hợp vào dạy đại trà cho trẻ nhỏ ở Nga nhưng rồi phải bỏ sau khi bị la ó phản đối ?)

Tất nhiên, khi xã hội thay đổi, hiện đại lên, thì việc dạy các môn học cũng cần hiện đại lên theo. Nhưng “hiện đại” và “hình thức” là hai thứ hoàn toàn khác biệt. Trong thế giới hiện đại, học sinh có thể được trang bị một cái “cặp điện tử” chỉ nặng có 1kg mà vừa viết, vừa vẽ, vừa đọc, v.v. được trên đó thay vì một cái cặp với đống sách vở giấy bút nặng chình chịch, nhưng khi học vẫn cần phải đi lên từ những cái cụ thể, quen thuộc rồi mới hiểu được các thứ hình thức trừu tượng.

(còn tiếp)

Print Friendly
 

109 comments to Phản biện GS Hồ Ngọc Đại về giáo dục

  • Hoàng Hải Phong MonsterID Icon Hoàng Hải Phong

    Tôi thỉnh thoảng cũng có tham gia tranh luận trên các diễn đàn, và kinh nghiệm tôi rút ra là, người Việt “khôn nhà, dại chợ”, nghĩa là ai cũng cố gắng chứng minh rằng mình đúng trong cuộc tranh luận, còn người kia thì lôm côm, vớ vẩn lắm, nói chung còn phải học nhiều. Vâng, cứ giả sử anh đúng đi, nhưng cái đúng ấy nó mang lại gì cho cộng đồng VN không? Hay là nó chỉ mang lại sự nghi kỵ, khó chịu giữa những người VN với nhau. Vậy làm cách nào để cái nước VN này nó đi lên, nếu ngay cả giới có học cũng hành xử y như vậy? Từ khi nhận ra điều đó thì cứ tranh luận được một lúc thì tôi “tịnh khẩu” cho lành :=)

    Cái vụ tranh luận về CGD của ông Hồ Ngọc Đại cứ lâu lâu trên báo chí VN lại được khơi lên một chút, rồi lại chìm đi. Hôm nay nó lại được khơi lên trên trang của anh Dũng và cách của nó cũng gần gần như vậy (chị Bích Phượng nói mới ghê chứ :p). Tranh luận về ông Đại giống những cuộc tranh luận về ông Marx ở VN (ý tôi là chỉ giống ở chỗ lâu lâu lại khơi lên thôi), theo dõi các cuộc tranh luận về ông Marx tôi thấy ông ấy bị mạt sát ghê gớm nhưng xem kỹ thì hóa ra là những người đang phát biếu về ông Marx chưa đọc sách của ông ấy một cách tử tế bao giờ, thậm chí đọc sơ sài cũng không chứ chưa nói đọc tử tế, hầu hết chỉ đọc dăm vài bài báo nào đó về ông Marx, rồi cứ thế nói khơi khơi (nhấn mạnh rằng tôi không nói ông Marx không có chỗ sai). Ông Đại cũng bị y như vậy, những người tranh luận có đọc sách của ông Đại đâu, một bằng chứng là đến anh Dũng cũng cho rằng ông Đại loạn ngôn khi ông Đại cho rằng học không cần giải thích, ông Đại nói thế thật nhưng phải hiểu rằng học bằng giải thích không phải là phương pháp chính nữa, vì trong sách ông có giải thích rõ ràng rằng phương pháp học bằng thầy giảng giải nó giống như đi bộ ấy, nó vẫn có ích nhưng chỉ là phụ thêm vào phương pháp thầy thiết kế thôi, giống như đi bộ giờ là phương pháp phụ thêm cho phương pháp đi bằng ô tô, máy bay (chẳng có ai đi ô tô từ phòng ăn vào phòng ngủ cả). Cả cái vụ anh Dũng đi tìm hiểu về cái xe đạp nữa, rồi biên ra chi tiết nó cũng giông giống như vậy. Còn ông Đại tá, TS. Đỗ Kiên Cường nữa cũng nói rằng bằng phương pháp “thầy thiết kế – trò thi công” thì làm sao có thể coi học sinh là trung tâm được, ông nói “Và giữa thiết kế và thi công, việc nào quan trọng hơn? Nếu thiết kế quan trọng hơn, CNGD là nền giáo dục lấy “thầy là trung tâm”? Nếu thiết kế và thi công quan trọng như nhau, CNGD có hai trung tâm? Và vì thi công khó quan trọng hơn thiết kế, nên thực ra CNGD không xem “trò là trung tâm” như vẫn tuyên bố?”. Ông TS Cường ơi, trong cuộc sống cái gì là trung tâm thì nó tùy thuộc vào từng lúc, từng chỗ, học sinh nó chỉ là trung tâm trong giờ học, và chỉ là trung tâm trong giờ học, tại lớp học thôi. Trong giờ học đó ông thầy ẩn mình vào bản thiết kế của bài học, học sinh tự thi công qua hướng dẫn, tự hiểu qua những gì mình làm thì nó là trung tâm. Cái này giống như trên sân khấu ấy, rõ ràng trong khi biểu diễn thì ca sỹ là trung tâm của mọi sự, bài hát hay hay dở là do ca sỹ.

    Xin lưu ý cho điều này: tôi gọi GS. TS. Nguyễn Tiến Dũng là anh Dũng vì trên Tia Sáng, anh ấy chỉ ký tên thôi, không có học hàm, học vị gì cả. Còn ông Đỗ Kiên Cường gọi đủ như vậy vì ông ký tên có đủ cả Đại tá, TS.

    Tôi comment cũng dài rồi, lại “tịnh khẩu” cho lành :=)
    Nhưng trước khi kết thúc, mời các bác đọc bài này của Trần Đăng Khoa: http://lethieunhon.com/read.php/6068.htm
    Chúc riêng chị Bích Phượng khỏe mạnh nhé!

  • Mèo MonsterID Icon Mèo

    Tôi thấy bạn Phong hiểu sai hoàn toàn câu “khôn nhà, dại chợ”. Xin lỗi vì lạc đề tý.

    “Tôi thỉnh thoảng cũng có tham gia tranh luận trên các diễn đàn, và kinh nghiệm tôi rút ra là, người Việt “khôn nhà, dại chợ”, nghĩa là ai cũng cố gắng chứng minh rằng mình đúng trong cuộc tranh luận, còn người kia thì lôm côm, vớ vẩn lắm, nói chung còn phải học nhiều.”

  • TQNam MonsterID Icon TQNam

    K/g ông Nguyễn Tiến Dũng,

    Sau khi đọc loạt bài phản biện của ông tôi có ý định trao đổi và chia sẻ với ông, do bài viết dài khoảng 5 trang A4, xin ông vui lòng cho tôi xin địa chỉ e-mail của ông để bài cho ông?

    Xin cám ơn ông.

    Trân trọng.

  • Hoàng Hải Phong MonsterID Icon Hoàng Hải Phong

    @Mèo: Tôi dùng câu đó để nói cái ý là mỗi người chỉ biết đến mình thôi, chỉ cần mình thắng thôi (khôn nhà), kể cả điều đó có gây hại cho cộng đồng nơi mình sống (dại chợ). Nếu tôi hiểu thế là sai ý câu thì thành thực xin lỗi.

  • admin MonsterID Icon admin

    @TQNam

    Anh có thể gửi về tienzung :at: math.univ-toulouse.fr

  • anhgia MonsterID Icon anhgia

    @anh Phong,
    Cái câu “khôn nhà dại chợ” là câu thành ngữ mà các cụ hay mắng con cháu, ý rằng chỉ lo tranh khôn trong nhà chứ còn ra chợ (ý là ra đời) thì dại. Câu ý hàm ý răn người ta là khôn thì ra tranh hơn thua với người ngoài mới tỏ cái khôn, còn khôn trong nhà không đáng gọi là khôn, bởi chẳng để làm gì.

    Còn như đọc comment ở trên của anh thì tôi hiểu vấn đề anh muốn nói là người tranh luận ngắt câu chữ của GS Đại ra để vặn theo cái lý của câu chữ mà không chịu đọc kỹ để hiểu toàn bộ nội dung GS Đại muốn truyền đạt.

    Thực, hư hay ai sai ai đúng thì tôi không rõ vì tôi chưa đọc GS Đại. Nhưng kiểu thảo luận mà cứ ngắt câu ra ( bỏ qua toàn cục, toàn cảnh) rồi “lý luận” thì quả là một “đặc sản” của người Việt:=)

  • bích phượng MonsterID Icon bích phượng

    @Anh Hoàng Hải Phong:

    1. Cám ơn lời chúc sức khỏe của anh. Nếu anh trả lời câu hỏi của tôi, thì tôi còn cám ơn hơn nữa :-)

    Xin nhắc lại câu hỏi tôi gửi anh trong comment trước (có lẽ anh không để ý):

    “Nếu anh Phong có thời gian, anh có thể nói thêm xem anh đã áp dụng CNGD của ông HNĐ vào công việc của anh như thế nào? Xin cám ơn anh trước”.

    2. Cá nhân tôi chỉ đọc những tài liệu của ông HNĐ có trên diễn đàn này. Tôi không có nhiều thời gian và quả thực là không thấy ông ta đủ hấp dẫn để bỏ thời gian ra đọc thêm. Nhưng để công bằng, khi tôi phát biểu, tôi cũng chỉ dựa vào những thứ tôi đã đọc.

    Thực ra, đối với những ai quen đọc, thì đều biết rằng không nhất thiết phải đọc toàn bộ các bài viết của một tác giả để có thể đánh giá (một cách tương đối) trình độ của tác giả đó. Toàn bộ là tổng hợp của từng chi tiết. Chi tiết mà sai, thì toàn bộ có vững không? Trong những gì tôi đọc của ông HNĐ thì thấy không ổn (thậm chí rất không ổn) nhiều hơn ổn.

    3. Bài của Trần Đăng Khoa (mà đưa link) nêu rất rõ ý “khôn nhà dại chợ” mà anh hiểu thành: “mỗi người chỉ biết đến mình thôi, chỉ cần mình thắng thôi (khôn nhà), kể cả điều đó có gây hại cho cộng đồng nơi mình sống (dại chợ)” ?

    4. Quan điểm về giáo dục của anh Nguyễn Tiến Dũng có vẻ đối lập với quan điểm về giáo dục của ông Hồ Ngọc Đại, nhưng anh vẫn thấy “hay quá”? :-)

    5. Anh viết: “Vâng, cứ giả sử anh đúng đi, nhưng cái đúng ấy nó mang lại gì cho cộng đồng VN không? Hay là nó chỉ mang lại sự nghi kỵ, khó chịu giữa những người VN với nhau. Vậy làm cách nào để cái nước VN này nó đi lên, nếu ngay cả giới có học cũng hành xử y như vậy?”

    Tôi lại cứ tưởng chí ít anh và những người ủng hộ ông HNĐ tôn trọng tự do suy nghĩ và tranh luận của người khác? Hay là chỉ tôn trọng trẻ con, chứ người lớn thì không?

    Về chuyện “nghi kỵ” thì anh nên yên tâm. Bên này, phản biện, tranh luận nhiều lắm. Nghi ngờ cũng nhiều. Nhưng nghi kỵ thì ít thôi :-)

  • bimba MonsterID Icon bimba

    Đọc cái bài “100 nữa cũng không có cái tốt” hơn, và một số phát biểu khác về CNGD của cụ Đại cụ Toàn, thì thấy hai cụ này có sự tự tin giống hệt các vị lãnh đạo VN.

    VN là một nước tụt hậu, đứng gần đội sổ thế giới, nhưng các cụ nhà ta không chỉ muốn làm cách mạng VN, mà còn muốn làm cách mạng thế giới nữa.

    Mà các cụ làm CM xong rồi thì thôi nhé, con cháu chỉ việc hưởng thụ “thành quả CM”, tiếp tục “kiên trì đường lối” thôi, chứ không việc gì phải thay đổi, mà cũng chẳng thể thay đổi được, vì cuộc cách mạng của các cụ là hoàn thiện rồi!

  • Mèo MonsterID Icon Mèo

    Đọc bài phỏng vấn cụ Đại, em thấy hơi sờ sợ, những đoạn tự tin kiểu này:

    “Bản thân tôi tôi tin là 50, 70 năm nữa thậm chí 100 năm nữa cũng không có cái tốt hơn thế này.”

    “Công trình mới ra đời tôi đã làm ngay rồi, được 40 năm rồi thì giờ nó mới được thế này. Bây giờ muốn có cái nào vượt nó thì phải mất ít nhất 40 năm nữa.”

    Em lại nhớ cụ Duẩn từng tuyên bố năm nào đó “hai mươi năm sau nước ta vượt Pháp”.

  • anhgia MonsterID Icon anhgia

    Copy từ bài phỏng vấn:
    Việt Hà: Thưa giáo sư, bộ Giáo dục và Đào tạo vừa tổ chức hội nghị đánh giá dạy học thí điểm tài liệu tiếng Việt 1 – Công nghệ giáo dục, ông nghĩ thế nào về bước tiến triển mới này?

    GS Hồ Ngọc Đại: Coi như hoàn thiện, có nghĩa là ý nghĩa khoa học của nó ít đi, bây giờ nó có giá trị thực tiễn hơn. Tức là về mặt khoa học thế là xong rồi. Khi mà một công trình khoa học hoàn thiện thì coi như vô nghĩa về khoa học nhưng mà nó lại bắt đầu có ý nghĩa thực tiễn. Bản thân tôi tôi tin là 50, 70 năm nữa thậm chí 100 năm nữa cũng không có cái tốt hơn thế này.

    Việt Hà: Thưa giáo sư, tại sao ông nói là 100 năm nữa cũng không có cái khác tốt hơn công nghệ giáo dục?

    GS Hồ Ngọc Đại: Bởi vì nó phải dựa trên những thành tựu mới nhất về ngôn ngữ học, về tâm lý học mà những cái đó muốn có như thế thì bây giờ đã có mầm mống rồi. Cái này tôi đã làm cách đây 40 năm rồi. Công trình sơ khai. Công trình mới ra đời tôi đã làm ngay rồi, được 40 năm rồi thì giờ nó mới được thế này. Bây giờ muốn có cái nào vượt nó thì phải mất ít nhất 40 năm nữa.

    ——–
    Đọc câu hỏi và câu trả lời thứ nhất thì hiểu GS Đại nói là không có cái tốt hơn về day Tiếng Việt! Có thể là hơi quá tự tin (hay đại ngôn nếu kỹ tính) nhưng còn có thể hiểu được vì nó là đặc thù Tiếng Việt

    Câu sau, anh chàng phỏng vấn ăn bớt ngay từ “tiếng Việt” và nhét vào là “Công nghê GD”. Một câu hỏi kiểu “gài bẫy” GS Đại và ông đã mắc bẫy!

    Chỉ bằng một tiểu xảo đã biến GS Đại thành ông đại ngôn cỡ quốc tế! Cái tâm , cái định kiến khiến con người trở nên tàn nhẫn.

    l
    Cánh nhà báo thì thạo trò ma lanh ma bùn này lắm.

    http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/Education-technology-comes-back-Vha-09032010112832.html

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree