Phản biện GS Hồ Ngọc Đại về giáo dục

 

25/07/2012: Bài viết này gồm 6 phần (6 posts trên blog). Có thể xem bản pdf của toàn bộ bài viết 6 phần ở đây:

Phanbien_HoNgocDai_2012

———-

Phần 1:

GS Hồ Ngọc Đại (viết tắt là HNĐ) là một người cả đời nghiên cứu về giáo dục, nên ắt hẳn phải thâm hiểu hơn tôi nhiều về  triết lý giáo dục. Tuy nhiên, có một số tư tưởng của ông liên quan đến những vấn đề cơ bản của giáo dục làm tôi rất băn khoăn, nên muốn đem ra đây bàn cãi.

Từ trừu tượng đến cụ thể hay là từ cụ thể đến trừu tượng ?

Một trong các phương châm của GS HNĐ  là “từ trừu tượng đến cụ thể”.  (Phương châm này thể hiện khá rõ trong chương trình lớp 1 “công nghệ giáo dục” về toán và tiếng Việt của HNĐ, mà tôi sẽ bàn phía dưới). Ví dụ, trong bài “Giải pháp phát triển giáo dục: từ góc nhìn nghiệp vụ sư phạm” (16/07/2012) có đoạn:

Một. Nguyên tắc phát triển. Môn học thiết kế theo lôgích nội tại của Hệ thống khái niệm khoa học, tôn trọng sự phát triển tự nhiên của Đối tượng, không có sự cưỡng bức từ ngoài. Sự phát triển này sẽ là tối ưu, nếu quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể, từ chung đến riêng, từ đơn giản đến phức tạp…

“Từ đơn giản đến phức tạp” thì đúng quá rồi, vì phải có các yếu tố đơn giản mới hợp lại thành phức tạp được. Nhưng tại sao lại “từ trừu tượng đến cụ thể, từ chung đến riêng” ?! Theo tôi thì  ngược lại mới đúng, tức là phải đi từ riêng đến chung, đi từ cụ thể đến trừu tượng, mới là quá trình học tự nhiên. Nhiều khi “khái niệm trừu tượng” chỉ là cái vỏ, có hay không không quan trọng bằng cái ruột bên trong ra sao. Khi có “ruột” rồi mới cần “vỏ” để “đóng gói” lại cho “ngăn nắp” chứ toàn vỏ không mà rỗng ruột thì chẳng để làm gì. Khi tôi nói chuyện với các SV ngành toán, có nhận thấy rằng nhiều bạn thông minh nhưng hổng kiến thức cơ bản, chính vì học một cách quá trừu tượng mà thiếu ví dụ cụ thể. Ví dụ như học giải tích hàm với các không gian rất trừu tượng, nhưng không viết được công thức Parceval cho chuỗi Fourier. Không phải vô cớ mà Albert Einstein từng nói: Dạy học bằng ví dụ không phải là “một cách dạy học” mà là “cách duy nhất để dạy học”.

Chắc GS HNĐ sẽ đồng ý rằng các kiến thức về thần kinh học (neuroscience) giúp ích rất lớn cho các ngành khác như tâm lý học và giáo dục học. Theo hiểu biết hạn chế của tôi, thì hệ thần kinh gồm có các tế bào thần kinh được nối với nhau bởi các “dây nối” chằng chịt thành một mạng (hình dung tương tự như mạng internet), và thông tin chứa đựng trong một cụm tế bào thần kinh càng dễ được kích hoạt nếu cụm tế bào đó càng có nhiều dây nối đến các tế bào khác. Khi con người học một khá niệm hay bất cứ một cái gì đó mới, thì hệ thần kinh ghi nhớ lại khái niệm đó vào trong một cụm tế bào thần kinh, và tạo cầu nối từ cụm tế bào đó đến các tế bào khác. Để tạo được các cầu nối tức là phải nhận ra được các sự liên quan. Một  khái niệm trừu tượng khi vào não phải có được những cái gì đó đã có trong não để “bám víu” vào qua các cầu nối thì mới giữ lại được và dùng được chứ không thì dễ bị quên đi hoặc tốn chỗ vô ích. Những ví dụ cụ thể dễ hiểu và những khái niệm đã quen thuộc chính là những thứ để khái niệm trừu tượng mới bám vào.

Có cần dạy “toán cao cấp” cho học sinh cấp 1 ?

GS HNĐ tự hào về việc dạy “toán hiện đại, cao cấp” cho học sinh cấp 1 ở trường thực nghiệm. Ví dụ, bài báo “Nhiều phụ huynh chẳng hiểu gì về trường thực nghiệm” (15/05/2012) có đoạn:

Trẻ con lớp 1 ở trường Thực nghiệm được học tiếng Việt, toán hiện đại, cao cấp. Hiện đại không có nghĩa là nửa vời mà là tư duy hiện đại, tư duy theo cách làm việc và cũng cần xác định tư duy cái gì, làm việc cái gì là tốt và xứng đáng nhất với trẻ con.

Các từ “hiện đại, cao cấp” ở đây có thể gây cho một số người hiểu nhầm là trẻ em cấp 1 có thể học được toán cao cấp thật. (Có là thần đồng toán học thời nay như Terrence Tao cũng không giỏi đến mức vậy). Nói một cách chính xác hơn, thì “toán hiện đại, cao cấp” của GS HNĐ chủ yếu là đưa một  ngôn ngữ toán học trừu tượng vào cho học sinh cấp 1 học, chứ thực ra không có kiến thức “cao cấp” ở đó. Nếu chúng ta bỏ một cái xe đạp 3 bánh cho trẻ con vào 1 cái vỏ thùng xe máy, thì không vì thế mà xe đạp 3 bánh biến thành xe máy. Một “kiện hàng” mà “vỏ” quá nặng thì “ruột” bị nhẹ đi. Tôi e là khi học sinh lớp 1 mất quá nhiều thời gian vào việc “tiêu hóa” ngôn ngữ toán học hình thức, thì thời gian dành cho việc học những khái niệm cơ bản nhất của toán học lại bị giảm đi, dẫn đến hổng kiến thức cơ bản. Và kết quả môn toán của các học sinh học chương trình thực nghiệm của GS HNĐ cũng không lấy gì làm khả quan lắm, như bài báo “Trường thực nghiệm: hóa ra là …” phản ảnh.  GS Ngô Bảo Châu hay được lấy làm ví dụ về sự thành công của trường thực nghiệm, nhưng có một chi tiết mà báo chí bỏ qua: đó là GS Châu được gia đình cho ra học trường khác sau một thời gian thấy học ở trường thực nghiệm không đạt kết quả tốt về môn toán.

Trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta, luôn cần làm 4 phép tính cộng trừ nhân chia, chứ mấy khi sử dụng các thuật ngữ trừu tượng như “phần bù của tập hợp A trong tập hợp B”.Trẻ em không dùng ngôn ngữ trừu tượng như là “phần bù của tập hợp A trong tập hợp B” thì không có nghĩa là không biết làm phép toán đó, mà chỉ có nghĩa là nó suy luận một cách cụ thể hơn, trực tiếp hơn, không cần phải qua cái “vỏ” trừu tượng hình thức hóa đó. Ngôn ngữ trừu tượng hình thức trong toán học là cần thiết ở những mức độ nào đó, nhưng lạm dụng nó thì chỉ làm cho mọi thức trở nên rối rắm phức tạp mà không đi vào bản chất vấn đề.  Ông V.I. Arnold có viết mô tả những người bị “mắc bệnh hình thức” trong toán học đại loại như sau: thay vì nói “Vova rửa tay” thì người ta nói “có một tập hợp các trạng thái tay của Vova gồm có các phần tử là …, có một thời điểm T mà trước thời điểm đó tay Vova ở trạng thái bẩn, sau thời điểm đó trở thành trạng thái sạch, v.v.”  (Nghe nói  ông Kolmogorov thời thế kỷ 20 cũng mắc sai lầm đưa lý thuyết hình thức về tập hợp vào dạy đại trà cho trẻ nhỏ ở Nga nhưng rồi phải bỏ sau khi bị la ó phản đối ?)

Tất nhiên, khi xã hội thay đổi, hiện đại lên, thì việc dạy các môn học cũng cần hiện đại lên theo. Nhưng “hiện đại” và “hình thức” là hai thứ hoàn toàn khác biệt. Trong thế giới hiện đại, học sinh có thể được trang bị một cái “cặp điện tử” chỉ nặng có 1kg mà vừa viết, vừa vẽ, vừa đọc, v.v. được trên đó thay vì một cái cặp với đống sách vở giấy bút nặng chình chịch, nhưng khi học vẫn cần phải đi lên từ những cái cụ thể, quen thuộc rồi mới hiểu được các thứ hình thức trừu tượng.

(còn tiếp)

Print Friendly
 

109 comments to Phản biện GS Hồ Ngọc Đại về giáo dục

  • Dag MonsterID Icon Dag

    Không biết cụ Nguyễn Ngọc Đại, cụ Phạm Toàn và các đồ đệ của hai cụ có đọc trang này không nhỉ?

  • admin MonsterID Icon admin

    @ bác Dag

    Mấy bài nói về các cụ có số lượng người đọc nhiều hơn hẳn trung bình, tức là ngoài những “khách quen” còn có những người vào đây chỉ cốt để xem thảo luận về đề tài đó (có đến cả nghìn “người lạ”). Tôi không biết các cụ có vào đây không, nhưng chuyện “đến tai” các cụ và có đồ đệ của các cụ vào đây, thì tôi có thể cá 1 ăn 10 :D

  • Luc MonsterID Icon Luc

    Cảm ơn Giáo sư Dũng về câu trả lời. Thật lòng em cũng không chắc giáo sư trả lời vì nói thật em có cảm giác người Việt Nam ở bên ngoài rất coi thường người Việt ở trong nước. Em comment ở một số blogs thì chẳng thấy trả lời, cứ băn khoăn hay câu hỏi của mình ngu ngốc qúa. Em lại đang sống ở HN – một nơi đang bị đánh giá là “hỗn loạn”. Không hiểu sao có 3 ý em suy nghĩ trùng hợp ( em nghĩ vậy) với Giáo sư:
    1. Trẻ con Việt nam cần cái không gian văn hóa của người Việt ở xunh quanh để nó ngấm dần một cách tự nhiên văn hóa Việt ( cái này hiện nay Các loại trường quốc tế tiểu học thường chưa để ý nhiều ).
    2. Hệ thống trường chuyên khối phổ thông ( nằm trong Đại học KHTN rất tốt ( Nhưng học sinh phải có nền tảng thì mới thi vào được)
    3. Sau khi có kiến thức phổ thông làm nền tảng thì ra nước ngoài học các kỹ năng và chuyên sâu.
    Một lần nữa chúc Giáo sư Dũng sức khỏe và không bị phiền vì các comment.

  • hong van MonsterID Icon hong van

    @bich phuong: nhung dieu Bich Phuong ban ve sang tao trong nghe thuat cung dung trong khoa hoc: khong hieu nguyen nhan thieu sot cua nguoi di truoc, kho ma sang tao ra cai moi duoc nguoi khac chap nhan.

  • bích phượng MonsterID Icon bích phượng

    @Chị Hồng Vân: chắc là trong ngành nào cũng thế thôi, nhưng nhiều người không muốn công nhận điều này có lẽ vì họ muốn “đi tắt”. Đi tắt thì có thể cũng được việc ngay, nhưng nói chung về lâu dài e là không ổn.

    Vấn đề là bên khoa học tự nhiên, ai không có kiến thức là biết ngay, dốt thì khó mà lòe được đồng nghiệp và công chúng khoa học; nhưng bên khoa học xã hội và văn chương nghệ thuật thì người dốt nhiều khi vẫn thành công về mặt tiếng tăm. Không biết có phải vì công chúng nghệ thuật và khoa học xã hội kém cỏi hay không mà phần lớn đều thích những tác giả lộng ngôn, phát biểu tù mù, câu cú hoa mỹ, rỗng tuyếch.

    Em nhớ có lần tình cờ rơi vào blog của một bạn khá trẻ, được coi là “hot boy” của dịch thuật và văn chương trong nước. Bạn này trình độ nói chung là kém, viết phần lớn là những câu ấm ớ vô nghĩa, nhưng rất lằng nhằng, rối rắm. Em đọc bên dưới nhiều comment thán phục lắm (!). Rồi bỗng dưng có một comment đại loại là “Thường thì phải hiểu mới thấy thích. Tôi không thấy bài viết này có gì hay vì thú thật là tôi đọc đi đọc lại vẫn không hiểu tác giả muốn viết gì”. Hihi, hóa ra là comment của Hòa Thượng Thích Học Toán!

    Sau vụ đấy thấy bảo bạn trẻ kia cú lắm. Bạn này hênh hoang, từ trước đến nay hay được nghe tâng bốc, nay lại bị chính GS Ngô Bảo Châu cho một câu đau.

    Nếu ai theo dõi tình hình dịch thuật trong nước thì biết bạn “hot boy” này vừa mới đây còn “được” nổi tiếng hơn nữa vì một câu dịch được cho là “đi vào lịch sử dịch thuật VN”: “Bố em chết cách đây một tuần, nàng nói. Ung thư tử cung” :-)

    Dịch giả đã “tài” (từ “cancer de l’intestin” – ung thư ruột, biến thành “ung thư tử cung”) mà độc giả còn “tài” hơn nữa: năm năm liền khen bản dịch hay… chỉ đến khi một bác Việt kiều tình cờ phát hiện ra câu bất hủ kia, rồi tá hỏa ra là bản dịch có hàng nghìn lỗi !

    Công chúng nghệ thuật kém cỏi. Nếu chỉ có thế cũng vẫn chưa đáng sợ lắm. Cái cuốn kia nghe nói đã vào đến trung kết giải dịch thuật của Hội Nhà Văn Việt Nam (hình như là 5 phiếu thuận 1 phiếu chống, nên thua cuốn được cả 6 phiếu thuận!). Hội Nhà Văn VN là hội của các nhà văn Việt Nam, những người nói chung là có trình độ tiếng Việt từ mức trung bình trở lên. Và cái cuốn kia thì dịch ra tiếng Việt, chứ không phải tiếng Mường :-)

    http://thethaovanhoa.vn/133N20120330141354463T0/bo-em-chet-vi-ung-thu-tu-cung.htm

    Thế nên, đấu tranh với cái dốt bên KH Xã Hội và nghệ thuật là cả một chặng đường gian nan và thường là đơn độc :-)

  • Dag MonsterID Icon Dag

    “Có một nhà nghiên cứu lịch sử nào đó ở VN nói: Ở Việt Nam làm lịch sử tức là làm tuyên huấn”- admin
    - Nếu tôi không nhầm thì câu ấy chính tôi phát biểu ở đâu đó, chứ không phải là của nhà nghiên cứu lịch sử nào cả.

    “Thế nên, đấu tranh với cái dốt bên KH Xã Hội và nghệ thuật là cả một chặng đường gian nan và thường là đơn độc”- Bích Phượng
    - Chẳng hạn tôi nói: “Dân tộc Việt Nam cần phải bỏ cả cờ vàng ba sọc và cờ đỏ sao vàng” thì sang Cali sẽ bị những tín đồ của VNCH diệt chết, mà về Việt Nam cộng sản cũng không để yên. Nhưng tôi vẫn cứ nói, vì cho đấy là phải và tôi may mắn ở vào vị thế không phải lụy ai.

    Và cuối cùng: “Đừng bao giờ chơi với người ngu. Đầu tiên hắn kéo mình xuống tầm cỡ ngang hàng, sau đó thì dìm xuống bằng thủ đoạn”. Câu này hình như của Albert Einstein.

  • pham tuyen MonsterID Icon pham tuyen

    Các bạn đã đọc chủ đề này cho tôi hỏi mấy câu:
    1. Học phổ thông (ở Việt Nam) để làm gì?
    2. Bao nhiêu kiến thức có giá trị cho số đông (những người không trở thành nhà nghiên cứu)?
    3. Định nghĩa từ HỌC (trong giáo dục) là gì, học lại cái đã có (của người khác) hay đi tìm cái sẽ có (của mình)?

  • pham tuyen MonsterID Icon pham tuyen

    Về nghệ thuật, tôi e là chúng ta không có đủ kiến thức sơ đẳng để nhận thức. Tôi cũng thấy xấu hổ khi phải nói rằng mặc dù là nghệ sĩ nhưng tôi không đọc được nốt nhạc, may mà vẫn cảm nhận được một chút. Bởi vậy gu thẩm mỹ của chúng ta thật là “khó nói”. Các bác truyền thông tuồn vào đầu công chúng quá nhiều thứ rác rưởi trong vai trò định hướng thẩm mỹ.
    Nói đến giáo dục nghệ thuật (cho công chúng) ở ta là QUÁ SANG MIỆNG!

  • Nguyen_Son MonsterID Icon Nguyen_Son

    “từ trừu tượng đến cụ thể, từ chung đến riêng” . Vấn đề này Giáo sư HNĐ theo quan điểm Triết học duy vật biện chứng. Trong Bút ký Triết học, Lênin viết[2]:

    “Người nào bắt tay vào những vấn đề riêng trước khi giải quyết vấn đề chung, thì kẻ đó, trên mỗi bước đi, sẽ không sao tránh khỏi những vấp váp những vấn đề chung một cách không tự giác. Mà mù quáng vấp phải những vấn đề đó trong từng trường hợp riêng có nghĩa là đưa ra những chính sách của mình đến chỗ có những sự giao động tồi tệ nhất và mất đi hẵn tính nguyên tắc.”

    http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1i_chung_v%C3%A0_c%C3%A1i_ri%C3%AAng

    Cái này cũng chính là tiền đề cho các nội dung tiếp theo như :đạy toán cao cấp, tiếng việt cho học sinh lớp 1, học mà không cần bắt chước…… Nếu phản bác lại vấn đề này thì phải phản bác lại triết học Mác-Lê

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree