Nghệ thuật trong tai mắt Hegel

 

(Điếc không sợ súng)

Nhà triết học Hegel (1770-1831) cách đây 2 thế kỷ có viết triết lý nghệ thuật (thẩm mỹ học). Nghe nói các sinh viên văn chương phải học về mỹ học của Hegel, tuy nhiên chẳng mấy ai hiểu ông ta nói cái gì. Bởi vì Hegel có tiếng là viết khó hiểu, đến mức  nhà triết học Schopenhauer (1788-1860)  phê phán tác phẩm của Hegel là “một đống bùng nhùng lắm chữ mà ít nội dung”, và ngày nay trong giới triết học người này vẫn bảo người kia là hiểu sai Hegel.

Ở đây tôi thử trình bầy lại một vài quan điểm chính (trong cả một núi quan điểm) của Hegel, và những giới hạn trong tư tưởng của Hegel về nghệ thuật, theo các tài liệu tôi tham khảo được. (Tôi không có dủ sức đọc bản gốc, mà đọc lại những tài liệu giải thích là chính. Trong khoa học thì đây là việc bình thường: khi học mấy ai học tài liệu gốc khám phá ra định luật gì đó, mà là đọc sách hiện đại đã tổng hợp lại các kiến thức và viết lại nó một cách dễ hiểu hơn theo ngôn ngữ hiện đại. Không đọc tài liệu gốc là một hạn chế, nhưng không ai có thời gian đi đọc hết các tài liệu gốc trừ khi là người nghiên cứu chuyên nghiệp). Hegel cách chúng ta hai thế kỷ, nên những gì Hegel viết thời đó có thể là rất mới mẻ cách mạng, nhưng bây giờ thì nhìn nhận lại có thể thấy có những cái đã thành lạc hậu.

Trong tai mắt của Hegel (tôi cố tình dùng chữ “tai mắt” thay vì “con mắt” !), nghệ thuật chia thành 5 môn (hình thái): kiến trúc, điêu khắc, hội họa, âm nhạc, và thơ văn (gộp chung cả kịch và múa vào thơ văn). Thời Hegel chưa có điện ảnh và một số thể loại khác xuất hiện cùng với sự phát triển của công nghệ, không biết theo Hegel thì chúng có cần được xếp riêng không hay gộp vào một trong 5 môn kia. Từ nghệ thuật theo nghĩa của Hegel chỉ liên quan đến nghe nhìn (tai mắt) mà không liên quan đến các giác quan khác. Ví dụ, dù người ta có làm ra một chùm hương vị hay đến mấy, khi được ngửi chùm hương vị đó, từ hương vị này tiếp đến hương vi khác, con người trở nên sảng khoái đến mấy, thì nó vẫn không được tính là nghệ thuật theo Hegel. Rượu dù ngon đến mấy, để lại trên lưỡi bao nhiêu vị khác nhau, theo Hegel cũng không phải là nghệ thuật.

Ta có thể hình dung 5 hình thái trong sự phân loại của Hegel như là 5 hướng (chiều) của một không gian các nghệ thuật, và mỗi nghệ thuật không phải là chỉ nằm trong một hướng duy nhất, mà có cả “tọa độ” ở chiều này lẫn chiều khác. Ví dụ như một bài hát gồm có cả pĥần nhạc (âm nhạc) và phần lời (thơ văn), và có thể cả các hình ảnh minh họa trên sân khấu hay trong video nữa. Tuy nhiên, 5 trục này của Hegel “vừa thừa vừa thiếu” để mô tả không gian các nghệ thuật. Nói ví von theo ngôn ngữ toán học, thì chúng như là  mộtbộ 5 không gian con trong không gian véc tơ các nghệ thuật, nhưng 5 không gian đó vừa không độc lập tuyến tính với nhau, vừa không sinh ra toàn bộ không gian các nghệ thuật. Việc Hegel xếp cả nghệ thuật múa vào chung với thơ văn có phần gượng ép: múa có nhạc (âm nhạc), có hình (tuy hình ở đây là hình động chứ không tĩnh), chứ nói chung không có lời. Người ta xem múa không cần hiểu như là hiểu một câu văn hay đoạn kịch, mà chỉ cần cảm thấy đẹp.

Thời của Hegel, môn thần kinh học (neuroscience) chưa phát triển, người ta chưa nghiên cứu được cấu trúc và qui tắc hoạt động của các thành phần của hệ thần kinh ra sao. Với các hiểu biết về thần kinh học, chúng ta có thể phân tích nghệ thuật, từ quan điểm tương tác của những cái được gọi là nghệ thuật với hệ thần kinh. Chúng ta cảm nhận được nghệ thuật, là do nó có ảnh hưởng đến trạng thái thần kinh. Và ảnh hưởng đi qua các giác quan. Con người có ít nhất 5 giác quan, thì nghệ thuật cũng có thể đi qua cả 5 giác quan. Nếu nhìn từ quan điểm này, thì một mùi nước hoa đặc biệt cũng là nghệ thuật. Biết đâu sau này, người ta sẽ sáng chế ra được các phim tỏa mùi luôn: mỗi đoạn phim ứng với một thứ mùi thích hợp. Khi đó không thể nói phần mùi trong phim không phải là nghệ thuật.

Nói theo kiểu toán học, mọi thứ đều có nhiều cách biểu diễn (representation) khác nhau, với độ chính xác khác nhau. Cách phân chia của Hegel cũng có thể coi như một cách biểu diễn không gian các nghệ thuật, tuy rằng từ quan điểm hiện đại thì nó không được chính xác lắm. Để biểu diễn và phân loại chính xác hơn, có lẽ cần nhiều chiều hơn, ví dụ như dùng các đặc trưng sau:

* Tĩnh hay động (có chiều thời gian hay không). Tranh, ảnh, tượng, kiến trúc thường là tĩnh, còn múa, nhạc, kịch, phim, v.v. thì là động.

* Có cần hiểu nghĩa không, hay cần cảm nhận là đủ. Ví dụ văn, thơ, kịch, và một số loại tranh tượng cần hiểu nghĩa mới thưởng thực được. Múa, nhạc, và một số loại tranh khác chỉ cần cảm nhận là chủ yếu. “Hiểu” và “cảm nhận” liên quan đến hai cơ chế hoạt động khác nhau của hệ thần kinh, và cũng có khi không có biên giới rành rọt giữa hai cách tiếp thu này. Cuối cùng thì cũng là cảm thụ, nhưng sự khác nhau nằm ở chỗ cảm thụ ngay trực tiếp, hay phải qua xử lý bằng cách hiểu nó đã rồi mới cảm thụ.

* Tác động đến con người qua các giác quan nào. Ví dụ như tranh ảnh là qua mắt, nhạc là qua tai. Thơ thì sao? Thơ có thể qua mắt mà cũng có thể qua tai. Bài thơ được đọc thì thành tác phẩm nghệ thuật trong đó có cả sự đóng góp của người đọc nó. Không loại trừ các tác phẩm nghệ thuật mà người ta cảm thụ được qua các đường mũi, lưỡi, da, và thậm chí cả “giác quan thứ 6″ nữa.

* Mấy chiều không gian. Đối với người xem, tượng khác tranh ở chỗ nó có 3 chiều. (Công nghệ mới cho phép chiếu các hình 3 chiều (hologram) và như vậy cũng có nghệ thuật hình 3 chiều. Phân biệt nó với tượng bằng tính chất gì ? Tính chất sờ được, tức là dùng xúc giác ?!)

* Mức độ trừu tượng

* Thực hay ảo. Thời Hegel câu hỏi này cõ lẽ chưa đặt ra, nhưng thời đại mới có cả các nghệ thuật tồn tại trong “thực tế ảo” (virtual reality).

v.v.

Sự phân chia đa chiều trên cho thấy sự phong phú đa dạng của các hình thái nghệ thuật, hơn nhiều so với quan niệm của Hegel về nghệ thuật.

(Hình: Một tác phẩm điêu khắc dựa trên cấu trúc “borromean” trong toán học. Nếu chiểu theo Hegel thì có khi nó không được tính là “nghệ thuật chân chính” vì nó không có “nội dung” gì liên quan thế giới thực, tuy rằng sẽ có nhiều người công nhận là nó đẹp)

Ngoài vấn đề hình thái, Hegel đặc biệt chú trọng đến nội dung của nghệ thuật. Theo Hegel, một tác phẩm nghệ thuật đúng nghĩa thì cần có cả hình thái (form) lẫn nội dung (content). Nội dung ở đây là nội dung nói về cái gì đó, ví dụ như về Đức mẹ đồng trinh. Tranh, tượng, bài hát, công trình kiến trúc nhà thờ có thể là các hình thái nghệ thuật khác nhau với cùng một nội dung Đức mẹ đồng trinh trong đó. Theo Hegel thì nghệ thuật phải có mục đích (nói nôm na là “nghệ thuật vị nhân linh” hay “nhân gì đó”); mục đích chính là dùng hình thức để truyền tải cái đẹp của nội dung, và nội dung chủ yếu xoay quanh con người và cái mà Hegel gọi là “sự tự do đích thực về tinh thần” của con người. “Sự tự do” ở đây, theo triết lý của Hegel, là hướng tới cái linh thiêng (divinity) , tới tôn giáo. Ông là người theo Thiên chúa giáo, và tin hoàn toàn vào lý thuyết chúa 3 ngôi (chúa cha, chúa con, và thánh thần).  Bởi vậy, các tác phẩm nghệ thuật mô tả con người hay thần thánh của con người thường được Hegel đánh gía cao nhất. Theo tiêu chuẩn của Hegel thì nhiều tác phẩm hội họa hay điêu khắc hiện đại sẽ không được xếp vào “nghệ thuật đích thực” vì nó “không có nội dung”. Hegel cũng đi tìm mục đích của âm nhạc. Đối với ông, âm nhạc là một trong các “nghệ thuật chân chính” không phải vì nó “hay”, mà bởi vì nó cho phép con người ta có được sự hòa hợp và thỏa mãn trong cái người ta gặp.

(Tranh”Ngủ trưa” của Gauguin, 1894, một ví dụ về “figurative art”)

Theo Hegel thì “nghệ thuật chủ yếu là hình tượng” (art is essentially figurative). Tôi không tìm được đúng nguyên văn câu nào Hegel nói như vậy (mà đây là những người khác giải thích là ông nghĩ như vậy), nhưng có thấy là trong quyển sách “Các bài giảng về mỹ học” của ông (Vorlesungen über die Ästhetik) gồm có 3 phần, thì phần 2 là “Die symbolische Kunstform” (dạng nghê thuật hình tượng) trong đó ông bàn về các dạng hình tượng, từ trong tiềm thức đến trong ý thức. Tôi tạm hiểu là: theo Hegel, nghệ thuật chủ yếu là phản ảnh cuộc sống thực và tín ngưỡng của con người (đây là mục đích nghệ thuật theo Hegel) , và dùng các hình tượng để phản ánh những cái đó. Ví dụ, các tác phẩm hội họa chính là các hình tượng: bản thân chúng không phải là cuộc sống thực, nhưng chúng mô tả cuộc sống thực. (Đối với Hegel, các tranh nghệ thuật trừu tượng không nhằm mô tả cái gì liên quan đến thế giới của con người thì không phải “nghệ thuật chân chính”). Trong tiếng Anh, cụm từ figurative art có nghĩa là các tác phẩm nghệ thuật (đặc biệt là tranh và  tượng) được phái sinh từ các  “nguồn thực” (real object sources). Các bức tranh hội họa siêu thực (surrealist) thì không  được xếp vào “figurative art”.

(Tranh “Birth of the world” của Juan Miro,  1925, xếp vào trường phái siêu thực, không phải là figurative art, và chắc là theo Hegel thì cũng không phải “nghệ thuật đích thực”).

Nếu đòi hỏi nghệ thuật nào cũng phải là “figurative art”, thì chúng ta bị mất đi hàng loạt tác phẩm nghệ thuật trừu tượng  đặc sắc. Có thể xem ví dụ một loạt các tác phẩm được xếp vào loại “non-figurative art” ở đây. Trong thế giới hiện đại, tư tưởng “art is essentially figurative” trở nên hơi lỗi thời. Khi mà “nghệ thuật vị nghệ thuật” không còn nhất thiết phải lấy con người, lấy cuộc sống thực, làm chủ đề nữa,

Tuy rằng quan điểm “art is essentially figurative” của Hegel đã hơi lỗi thời, nhưng có một số nhà thông thái ở VN vẫn coi nó như là chân lý, và còn đòi mang nó vào dạy cho học sinh tiểu hoc. Họ dịch nó thành

“Nghệ thuật dựa trên hình tượng”

nhưng nghĩa của danh từ “hình tượng” ở đây đã bị hiểu hơi khác so với tính từ hình tượng của Hegel. Bức tranh của Gauguin phía trên, cũng như mọi bức tranh tả thực khác, đều thuộc “figurative art”, tuy rằng khó có thể nói cái gì là “hình tượng” trong đó theo nghĩa tiếng Việt.

Một vài tài liệu tham khảo:

* Từ điển triết học Stanford, đoạn về mỹ học của Hegel:

http://plato.stanford.edu/entries/hegel-aesthetics/

* Các bài giảng của Hegel

G.W.F. Hegel, Vorlesungen über die Ästhetik, http://www.textlog.de/5746.html (Phần II: Die symbolische Kunstform)

 

Print Friendly
 

18 comments to Nghệ thuật trong tai mắt Hegel

  • HA MonsterID Icon HA

    @ admin, July 29, 2012 at 6:04 pm
    Chỉ khi nào sản phẩm nghệ thuật bị áp đặt phải “biểu trưng”, “tượng trưng” cho một thứ “duy nhất”, phải “được hiểu” theo một cách “duy nhất”, thì lúc đó ta hãy nói đến “giáo điều”, “tuyên huấn” hay “phản nghệ thuật”… Còn khi coi nghệ thuật mang tính “symbolisch” (biểu tượng) nói chung, tức là nó “biểu trưng” cho một cái gì đó mang tính thẩm mỹ, thì tức là vẫn chấp nhận (thậm chí đề cao) sự cộng hưởng với “cảm thụ” chủ quan của người thưởng thức. Trong nghĩa đó, một người ly hương có thể dâng trào cảm xúc khi bông tuyết đầu đông rơi trước mặt, nhưng người khác lại đơn thuần thấy cái đẹp ở sự trắng trong tinh khiết của tạo hóa. Hoặc như một bức tranh chỉ toàn gam màu vẫn “có thể” là sản phẩm nghệ thuật khi cộng hưởng được với các dây thần kinh nào đó của người xem.
    Ý “mang màu sắc cá nhân” này tôi có nhắc đến trong một comment bài “Một phản hồi về bài phản biện của GS HNĐ”.
    Với góc nhìn này, “nghệ thuật mang tính biểu tưởng” đã hàm chứa cả năng lực tưởng tượng của đối tượng tiếp nhận.

    Vậy nên, về CNGD của HNĐ, vì chưa có điều kiện tiếp cận trực tiếp (ngoài vấn đề lý luận lý thuyết – mô hình hóa, còn có vấn đề ứng dụng – hiện thực hóa), những khác biệt về cách hiểu như trên khiến tôi không thể đưa ra những đánh giá dạng như “tuyên huấn”, “hiện thực xhcn”, “vị nghệ thuật, vị nhân sinh”…
    Ngay cả khi tác giả mô hình viện dẫn liên tục Hegel, thì vẫn chưa thể khẳng định những tư tưởng Hegel ấy chỉ được sao chép nguyên bản (hiểu thế nào là đúng nguyên bản cũng cả một vấn đề), hay đã có sự thay đổi thêm bớt phù hợp.
    Nhưng chí ít, trên quan điểm “không có chân lý tuyệt đối” (hoặc con người không thể chạm đến chân lý tuyệt đối), một mô hình hoàn chỉnh (trong nghĩa local, không thể bao hàm được chân lý tuyệt đối) trên nền tảng trì trệ của nền giáo dục nước nhà là một điều đáng quý và đáng quan tâm.

    @ all
    Thêm vài nhận xét ngoài lề: Khi thì chất vấn tại sao lại dạy những thứ cao siêu như “toán cao cấp” cho trẻ nhỏ, khi thì xuất hiện ý kiến dạy “lý thuyết nhóm” như vậy là không hiểu gì về “nhóm”, hóa ra chỉ ở tầm mức que tăm que diêm… Vừa khẳng định mô hình đem đến nhiều hứng khởi cho trẻ, lại vừa phản bác mô hình không đáp ứng được khả năng thi đại học VN (cái mà vẫn luôn bị tranh cãi liệu có vắt kiệt công sức và sự sáng tạo của học sinh trước khi bước vào giai đoạn tăng tốc ở đại học) …
    Vậy nên chăng, điều đáng lưu tâm là các nhà CNGD trên thực tế đã “định nghĩa thế nào”‘ và “truyền đạt gì” cho trẻ nhỏ với những “khái niệm” như thế (người quan sát cần tránh đóng đinh tư tưởng khi nhắc đến những khái niệm trên, có thể trong phạm vi này chúng không “là thứ cao siêu” như ta nghĩ), và xem liệu cái thực tế ấy có hiệu quả hay không. Đánh giá hiệu quả cá nhân tôi cho là khó, vì không thể cảm tính, kiểu như mấy thứ “cao siêu” ấy nhồi sao nổi cho trẻ con… Cần dựa trên thống kê học, lại cần một bảng nhiều tiêu chí với nhiều mức độ đáng quan tâm nặng nhẹ khác nhau… (Viết đến đây tôi ước được một buổi tham quan để được mắt thấy tai nghe CNGD).
    Một ví dụ thực tế là học sinh nói chung thường học cộng trừ nhân chia tích phân vi phân các loại, trước khi chạm đến khái niệm “phép toán” là gì. Ngược lại thì liệu có tốt hơn hay tệ hơn, dễ thực hiện hơn hay khó hơn…(nói chung là hiệu quả hơn hay kém hiệu quả hơn) có thể được giải đáp bởi công nghệ này chăng ?!?

  • bimba MonsterID Icon bimba

    @HA;

    - “Khi thì chất vấn tại sao lại dạy những thứ cao siêu như “toán cao cấp” cho trẻ nhỏ, khi thì xuất hiện ý kiến dạy “lý thuyết nhóm” như vậy là không hiểu gì về “nhóm”, hóa ra chỉ ở tầm mức que tăm que diêm… ”

    Chuyện “que tăm que diêm” mà GS Ngô Bảo Châu đưa ra khi nói về việc dạy “lý thuyết nhóm” ở trường Thực nghiệm, không phải có ý chê cái “tầm mức” của việc dạy này như bạn tưởng, mà theo tôi, ý của GS Châu là chê cái lối dạy một cách hình thức mà không hiểu được bản chất của vấn đề. Thày còn chả hiểu “toán cao cấp” thì làm sao hy vọng trò hiểu được?

    - “Vừa khẳng định mô hình đem đến nhiều hứng khởi cho trẻ, lại vừa phản bác mô hình không đáp ứng được khả năng thi đại học VN (cái mà vẫn luôn bị tranh cãi liệu có vắt kiệt công sức và sự sáng tạo của học sinh trước khi bước vào giai đoạn tăng tốc ở đại học)”

    Ý “mô hình CNGD không đáp ứng được khả năng thi đại học VN” của tôi đưa ra cũng bị bạn hiểu sai: tôi đưa ý này ra chỉ để phản bác lại cái ý “nhận vơ” rằng một trong những thành tựu của trường thực nghiệm là khiến cho học sinh của trường thi đỗ đại học(VN) đạt kết quả tốt. Tôi không bàn đến chuyện hệ thống thi đại học VN có tốt hay không.

    Cái này là mâu thuẫn của những người ủng hộ CNGD chứ không phải làmâu thuẫn của tôi: họ vừa muốn khen CNGD tiến bộ hơn hẳn hệ thống giáo dục hiện hành, lại vừa muốn khoe thành tích của CNGD là học sinh trường Thực nghiệm khi gò theo hệ thống thi cử (lạc hậu?) hiện hành vẫn đạt kết quả tốt!!!

  • bích phượng MonsterID Icon bích phượng

    “Ví dụ, nếu tôi nhìn vào bông tuyết thấy đẹp, thì tôi thấy đó là nghệ thuật (bông tuyết do tự nhiên tạo ra, nhưng nếu cần người ta cũng có thể làm một cách nhân tạo), tôi cần gì quan tâm xem nó truyền tải nội dung gì, cần gì biết hình tượng ở đó là gì, mà chỉ cần thấy nó đẹp” (Admin)

    Đúng là không cần xem nó truyển tải nội dung gì hay có hình tượng gì. Tuy vậy, theo tôi hiểu, điều kiện để một bông tuyết muốn trở thành tác phẩm nghệ thuật là: nó phải nằm trong một ý đồ nghệ thuật nào đó.

    Một ví dụ đơn giản: nếu một nghệ sĩ lấy màu đen (mỗi màu đen thôi) vẽ lên nền vải, rồi đặt tên là “Nghệ thuật đã chết” (hay cái gì đó…) thì bức tranh đó đương nhiên được coi là 1 tác phẩm nghệ thuật. Nhưng nếu một đứa trẻ, trong lúc nghịch ngợm, vô tình làm đổ một hộp màu lên vải, thì bố mẹ nó cho dù đã nhìn thấy bức tranh kia trong bảo tàng Moma, cũng không thể cắt tấm vải ra, đóng khung treo lên tường, rồi giới thiệu với người khác rằng đây là “tác phẩm nghệ thuật” của con trai tôi.

    Quay trở lại với bông tuyết: nếu muốn biến nó thành tác phẩm nghệ thuật thì có thể có vài cách :-) . Ví dụ như mặc quần áo phong phanh, chạy ra ngoài trời đứng, đến khi nào mệt và lạnh ngã lăn ra đất thì thôi :-) . Kiểu này dân Performance hay làm. Ý đồ nghệ thuật ở đây có thể là: bông tuyết đẹp quá và vì cái Đẹp mà người ta có thể làm tất cả (!).

    Hoặc cách khác: Đặt một bình nước nóng, bông tuyết nào bay lại gần cũng lập tức tan thành nước. Rồi quay ra thuyết trình (hoặc ghi sẵn vào một tờ giấy): “Cái Đẹp rất mong manh!”. Thế nào cũng được một nhà phê bình gọi là “Nghệ thuật Ý niệm” (Art conceptuel) :-)

    Đùa tí cho vui. Nhưng mà cá nhân tôi vẫn phải xem khá nhiều những triển lãm nghệ thuật kiểu này. Nhiều khi còn chẳng hiểu ý đồ gì. Vì muốn hiểu còn phải đọc qua cả chục trang viết mà nghệ sĩ đưa cho, ví dụ người trong bức ảnh bày ở đây là như thế này, hồi bé ra sao, cha mẹ thế nào, gặp chuyện gì lúc mấy tuổi… Xem triển lãm photo mà cuối cùng có cảm giác là đọc tiểu thuyết :-)

  • admin MonsterID Icon admin

    @HA

    Về chuyện nghệ thuật thì lúc khác tôi bàn tiếp sau, còn về “nhóm, vành” với cả “phép toán” thì thế này:

    Nói một cách thô thiển thì GS HNĐ và đồ đệ của ông “quái hiểu gì về toán cao cấp” nhưng đòi “dạy toán cao cấp” cho trẻ con. Ngô Bảo Châu cũng đã chi ra điều này trong một bài “khen thầy Đại” mà tôi có trích dẫn. Cái HNĐ gọi là “toán cao cấp” chỉ là “một cái bao bì” (trong nhiều thứ bao bì) của toán cao cấp thôi, chứ còn ruột bên trong nó ra sao thì ông quái biết.

    Nói riêng về “phép toán” mà ông tự hào là “học sinh năm thứ 3 (?) đại học mới được học, còn ông dạy cho trẻ con lớp 3(?)”. Trẻ con không được dạy định nghĩa hình thức của từ “phép toán” là gì, đâu có nghĩa là không biết các phép toán. 2+2=4 chính là một phép toán, 2×3=6 cũng là phép toán, quay 1 góc 90 độ cũng là phép toán, kẻ một đường thẳng song song cũng là phép toán. Cứ làm bất cứ cái gì theo một qui tắc nào đó thì đều là phép toán. Các định nghĩa hình thức về phép toán (operation, rồi operad), gắn với suy luận ở mức hình thức, chỉ thực sự trở nên hữu dụng khi cần xây dựng và nghiên cứu các cấu trúc toán học phức tạp. Và các cấu trúc phức tạp đó chỉ cần khi mà có những vấn đề phức tạp đòi hỏi đến nó. Còn không, thì như người ta gọi là dùng con dao mổ bò đi gọt tăm. Sự nguy hiểm của cách giáo dục “cao cấp” của HNĐ là nguy cơ hổng kiến thức về cơ bản: thích “đi tắt đón đầu”, học lớp 1 đã đi học “kiến thức đại học”, trong khi các kiến thức cơ bản lớp 1, lớp 2, lớp 3, v.v. thì học hời hợt.

  • HA MonsterID Icon HA

    @admin, July 30, 2012 at 11:01 am

    Có lẽ chúng ta dần dần tiệm cận vấn đề. Với cái nhìn tạm gọi là “bao bì” của “toán cao cấp”, thứ được truyền tải đến học viên là cái “bao bì”, và vì thế những luận cứ về việc dạy cho trẻ nhỏ những thứ “cao siêu, ngoài năng lực thẩm thấu” mất dần ý nghĩa. Có thể chỉ trích người phát ngôn của CNGD là “đại ngôn”, là “đao to búa lớn”, “chém gió”, hoặc thậm tệ hơn là “thùng rỗng kêu to”, “treo đầu dê bán thịt chó”…(tôi chỉ ví dụ vậy, xin đừng gán cho đánh giá cá nhân) nhưng lại không/chưa thể khẳng định CNGD là sai/không hiệu quả.

    Cá nhân tôi muốn thử tinh thần “dù sao trái đất vẫn quay” (chỉ với ngụ ý bứt mình ra khỏi quan niệm truyền thống). Tôi thử tưởng tượng một bước đơn giản sau: ngay khi học viên lần đầu tiếp xúc với cộng trừ, phương pháp dạy này lồng thêm một bước khái quát hóa bằng khái niệm “phép toán”, “toán tử”, “đầu vào”, “đầu ra”… Làm sao để đến khi học viên bước sang nhân chia, có thể tự phát hiện, “ồ đây cũng lại là phép toán”.
    Vấn đề theo tôi, cần xác định “mức khái quát hóa” đến độ nào là phù hợp, vì công việc này đòi hỏi quá trình (làm quen từ mức đơn giản, dần dần mới lên mức phức tạp, chủ đề khái quát cần phù hợp với lứa tuổi…). Rõ ràng là chỉ riêng khái niệm phép toán, thì tùy vào phạm vi rộng hẹp mà định nghĩa cũng co giãn khác nhau.
    Hoặc có thể một phần lõi của CNGD là truyền dạy, tập cho học viên làm quen và thực hành tư duy khái quát hóa, hệ thống hóa chăng ?!? Thao tác “khái quát hóa” không hẳn là đặc sản của CNGD, trong lối dạy truyền thống cũng có, nhưng khác nhau ở mức độ nhấn mạnh trọng tâm vào đó nhiều hay ít thôi.
    Dù sao tôi cũng hào hứng muốn tìm hiểu chu trình này, nhất là trong các môn xã hội như ngôn ngữ hay văn học, nơi mà tư duy liên tưởng cần được kích thích mạnh.

  • bimba MonsterID Icon bimba

    @HA:

    “Với cái nhìn tạm gọi là “bao bì” của “toán cao cấp”, thứ được truyền tải đến học viên là cái “bao bì”, và vì thế những luận cứ về việc dạy cho trẻ nhỏ những thứ “cao siêu, ngoài năng lực thẩm thấu” mất dần ý nghĩa.”

    Không đúng. Một khái niệm khó hiểu/cao siêu hay dễ hiểu không chỉ phụ thuộc vào việc nó “rỗng ruột” hay có nội dung. Một cái bánh mỳ rỗng ruột, chỉ có vỏ,thì cũng không hề dễ tiêu nếu vỏ của nó làm bằng bột mỳ trộn thạch cao. Một khái niệm “rỗng ruột” không hề dễ hiểu đối với trẻ con nếu như nó được trình bày bằng thứ ngôn ngữ trừu tượng, hàn lâm, không phù hợp với trẻ con.

    Trong chuyện dạy toán cao cấp cho học sinh tiểu học, cái đáng lo ngại/bàn cãi nhất, theo tôi, không phải là : có nên dạy tư duy khái quát hóa cho học trò hay không, mà là: thày có nên dạy cho trò những cái phức tạp mà chính thày cũng không hiểu/không có khả năng hiểu hay không?

    Theo quan sát của các nhà toán học (GS Châu, GS Dũng), thì cách dạy “toán cao cấp” ở trường thực nghiệm chứng tỏ thày không hiểu gì về cái mà thày dạy cả.

    Khi đã không hiểu được bản chất của vấn đề, thì liệu cái sự “khái quát hóa” mà thày đưa ra luyện cho trò có đúng được không? Hay lại thành “khái quát hóa sai”?

  • HA MonsterID Icon HA

    @ bimba, July 30, 2012 at 4:37 pm, July 30, 2012 at 10:21 am

    Mong bimba đi theo trình tự logic trong các phát biểu của tôi:
    - xuất phát từ hai khái niệm: “toán cao cấp” với hàm nghĩa “cao siêu, ngoài năng lực thẩm thấu” của trẻ nhỏ, và cái tạm gọi là “bao bì” với một hàm nghĩa khác (đơn giản là “khác” thôi, nếu đánh đồng nó với thứ gì đó rỗng ruột sẽ bị cuốn theo định kiến ngôn ngữ).

    - chỉ truyền dạy “bao bì” -> luận cứ “chỉ dạy những cái cao siêu” gắn với khái niệm “toán cao cấp” bị lung lay, mất dần ý nghĩa.

    - trở lại chuyện dạy “bao bì”, đưa điểm nhấn vào các khía cạnh cần làm sáng tỏ: khái niệm “bao bì” ở đây thực chất là gì, có nằm trong phạm vi năng lực tiếp thu của trẻ không (hay vẫn cứ “cao siêu” như trước), có cần thiết truyền dạy không (đối chiếu đã viết: trên thực tế đã “định nghĩa thế nào” và “truyền đạt gì” cho trẻ nhỏ với những “khái niệm” như thế); công việc này có là một lựa chọn tốt không (đánh giá hiệu quả xã hội của mô hình).
    Vài luận cứ sẵn có khiến cá nhân tôi chưa minh định được về CNGD: sự sai khác giữa “cái được gọi tên” và “cái thực chất được truyền dạy” đến học viên; các học viên hào hứng thích thú với mô hình này; không đáp ứng được khả năng thi đại học VN (với lối diễn giải chủ quan của tôi là bứt ra khỏi quỹ đạo giáo dục – thi cử hiện thời)

    Câu hỏi “thày có nên dạy cho trò những cái phức tạp mà chính thày cũng không hiểu/không có khả năng hiểu hay không?” là câu trả lời của chính nó.

    Ngoài lề về việc dùng chứng cứ “mô hình CNGD không đáp ứng được khả năng thi đại học VN” để phản bác sự “nhận vơ”:
    Trong trường hợp mệnh đề “đáp ứng được khả năng thi đại học VN” là một tiêu chí tạm gọi kém thực chất, ít ý nghĩa, hay “phù phiếm”, “vô bổ”…, thì phải chăng chứng cứ trên lại khẳng định lợi điểm CNGD thoát ra khỏi lối mòn trong tư duy giáo dục – thi cử ?!?
    Một góc nhìn khác về hành động “nhận vơ”: phải chăng CNGD vừa phải thực hiện mục tiêu xây dựng một môi trường giáo dục mới, vừa phải chống chọi (hoặc dung hòa, thỏa hiệp…) với môi trường xã hội bên ngoài ?!? Ở đây tôi chỉ muốn nhắc đến một số mặt yếu kém sẵn có của giáo dục vn cũng như tâm lý xã hội, tâm lý phụ huynh về cách thức/mục đích giáo dục con cái. Mọi hình thức mở rộng, “nâng quan điểm” thành đối lập tay đôi giữa CNGD với thực tế xã hội cùng các xu hướng đổi mới khác đều nằm ngoài mong muốn chủ quan của tôi.

  • bimba MonsterID Icon bimba

    @HA

    - Xin nói ngay là tôi cũng “chẳng hiểu gì về toán cao cấp”, cho nên những suy luận của tôi trong lĩnh vực này chỉ là những suy luận của người ngoại đạo (có gì sai mong các bác làm toán chỉ bảo).

    Theo hiểu biết của tôi, nếu như “toán cao cấp” có cao siêu, “ngoài năng lực tiếp thu” của trẻ em tiểu học, thì sự “cao siêu”, “khó hiểu” của nó nằm ở cả 2 khía cạnh:

    + Nội dung (ruột) “cao siêu”

    + Ngôn ngữ diễn đạt (bao bì) “cao siêu”.

    Việc dạy “toán cao cấp” cho trẻ em của CNGD cho dù chỉ truyền tải được cái “bao bì”, không truyền tải được cái “ruột”, thì vấn đề “cao siêu”/khó hiểu gắn với cái bao bì vẫn còn đấy chứ, có mất đi đâu nhỉ?

    Hơn nữa, còn một vấn đề nữa nảy sinh thêm: có lợi ích gì không khi bắt trẻ em cố nuốt một cái bao bì khó tiêu trong khi ruột thì chẳng có gì?

    - Chuyện “mô hình CNGD không đáp ứng được khả năng thi đại học VN” bạn HA bàn xa quá, chệch hẳn ý ban đầu của tôi.

    Ý ban đầu của tôi chỉ đơn giản thế này: Không nên lấy kết quả thi đại học ra làm “bằng chứng” cho “thành tựu” của CNGD, bởi vì có nhiều thông tin cho thấy học sinh trường Thực Nghiệm đỗ đại học không phải nhờ vào CNGD.

    –> Giữa vế “Học sinh trường Thực nghiệm thi đại học đạt kết quả tốt” và vế “CNGD có nhiều thành tựu” không có mối liên quan gì.

    Tôi đồng ý là hệ thống thi cử của VN còn nhiều vấn đề. Nhưng không thể lấy kết quả thi đại học của học sinh trường Thực nghiệm để làm “chứng cớ” về chuyện CNGD có “thoát ra khỏi lối mòn trong tư duy giáo dục – thi cử” hay không.

    Bởi vì: một học sinh thi đạt kết quả kém trong một hệ thống thi cử tồi thì chưa chắc là do học sinh đó kém, nhưng càng chưa thể kết luận được là học sinh đó giỏi.

    - “Câu hỏi “thày có nên dạy cho trò những cái phức tạp mà chính thày cũng không hiểu/không có khả năng hiểu hay không?” là câu trả lời của chính nó.” (HA)

    Bạn HA nói câu này một cách “cao siêu” quá nên tôi không hiểu ý bạn là gì? YES hay là NO ?

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree