Gốc và nghĩa của từ giáo dục

 

Từ giáo dục có gốc Hán-Việt là 教育, gồm hai chữ giáo () và dục (). Chữ giáo của từ giáo dục cũng giống như chữ giáo trong các từ mẫu giáo (母教 — mẫu tức là mẹ, cô giáo như mẹ hiền), tuyên giáo (宣教 — tuyên truyền và giáo dục), giáo điều (教条), thiên chúa giáo (天主教), v.v., có nghĩa là dạy dỗ, chỉ bảo, hướng dẫn, hay cũng có thể là nhồi sọ người khác tin theo làm theo những điều gì đó.

Chữ dục của từ giáo dục có nghĩa là chăm sóc, nuôi nấng, sinh thành. Theo từ điến tiếng Hán, thì gốc tượng hình của chữ dục này là một bà mẹ sinh con. Chữ dục này còn có trong từ thể dục (體育 hay 体育). Chú ý là chữ dục (欲) trong các từ như nhục dục (肉欲), dục vọng (欲望) có nghĩa là sự ham muốn thèm khát, hoàn toàn khác với chữ dục trong từ giáo dục.

Nói tóm lại, từ giáo dục theo gốc Hán Việt có nghĩa là chỉ bảo dạy dỗ chăm sóc. Nó bao gồm không chỉ việc dạy học (giáo), mà có cả sự thương yêu quan tâm chăm sóc (dục) trong đó.

Từ giáo dục dịch sang tiếng phương Tây thành education (tiếng Anh), éducation (Pháp), educazione (Ý), v.v., đại loại có cùng mấy chữ đầu là educa. Gốc latin của nó là các từ educatio (danh từ) và educare (động từ). Educare cũng có nghĩa là nuôi nấng dậy dỗ (to bring up).

Có một số người cho rằng gốc Latin của từ education là từ educere (chứ không phải educare). Động từ educere có nghĩa là “to draw out, to lead out”, tức là làm phát triển, “lôi ra” các khả năng tiềm ẩn đã có trong người. Tuy nhiên, theo quyển sách nổi tiếng về triết lý giáo dục “La philosophie de l’éducation” của Olivier Reboul (in lần thứ 9 năm 2006), thì cách hiểu như vậy không chính xác. Từ education có gốc là educare chứ không phải educere. Hai từ educare và educere gần nhau nhưng nghĩa khác nhau khá nhiều. Nếu hiểu giáo dục chỉ đơn thuần là “lôi ra” những khả năng đã có, thì nghĩa đó của giáo dục quả là hạn chế.

Trong tiếng Nga, từ giáo dục không viết thành educa* như phương Tây, mà viết là образование (obrazovanie). Từ образование ngoài nghĩa giáo dục còn có một nghĩa khác là “sự hình thành”. Chẳng hạn khi nói “ОБРАЗОВАНИЕ СССР” thì tức là nói về sự hình thành nước Liên Xô (trong quãng những năm 1922-1924). “Sự hình thành” cũng là một đặc trưng của giáo dục: để tạo thành (nhân cách và năng lực của) con người.
Ngoài từ образование, tiếng Nga còn có một từ khác để chỉ giáo dục (chủ yếu dành cho trẻ em), là từ воспитание (vospitanie, dịch sang tiếng Anh thành upbringing), ví dụ như từ “thể dục” tiếng Nga là “fizicheskoe vospitanie”.

Ở phần lớn các nước trên thế giới, từ “giáo dục” được dùng cho cả bậc phổ thông (tiểu học, trung học) và bậc đại học (higher education, éducation supérieure, высшее образование). Tuy nhiên, không hiểu sao, ở Việt Nam hiện tại từ “giáo dục” không được dùng cho bậc đại học, mà thay vào đó là từ “đào tạo” (training). Nghĩa của từ đào tạo (training) hạn chế hơn từ giáo dục: nó mang tính chất chuyên môn, nhằm đạt một kỹ năng cụ thể cho một loại công việc cụ thể nào đó. Trong khi đó, từ “giáo dục” mang hàm ý rộng hơn, không chỉ nhằm đào tạo theo một chuyên môn hẹp, mà còn xây dựng con người (với nền tảng văn hóa, lối sống, cách suy nghĩ, thể lực, bản lĩnh, giao tiếp, ý thức xã hội, v.v.). Từ “university” (đại học tổng hợp) theo tinh thần của Humboldt phải là nơi giáo dục không chỉ về một chuyên môn hẹp (để làm việc kiếm sống) mà còn là nơi hình thành một con người văn minh (để sống) như vậy.

Người ta có thể “được đào tạo” nhưng vẫn “vô giáo dục”, hay nói cách khác là “mất dạy”. Khi nói “vô giáo dục”, không có nghĩa là kém về kỹ năng hay kiến thức chuyên môn, mà là kém về nhân cách hay về cách cư xử trong xã hội. Các nước khác cũng có những từ như “mal éduqué” hay “mal élevé” (Pháp), nevospitannyi (Nga), ill-bred (Anh) để chỉ những người tư cách kém, có thể dịch là “vô giáo dục” hay “mất dạy”. Chú ý là những từ như uneducated (tiếng Anh, hay còn có lúc viết là ill-educated), neobrazovannyi hay neobuchennyi (tiếng Nga) không có nghĩa là “vô giáo dục”, “mất dạy” (kém nhân cách, không tử tế), mà có nghĩa là “thất học”, kém hiểu biết do không được học, không được đào tạo. Người ta có thể thất học, kém hiểu biết nhưng vẫn là người tử tế, có nhân cách. Họ có thể không được học ở trường, nhưng vẫn được hưởng một sự giáo dục ở nhà.

Print Friendly
 

10 comments to Gốc và nghĩa của từ giáo dục

  • Tran Thai Ha MonsterID Icon Tran Thai Ha

    Em rất thích đoạn cuối về từ “obrazovanie”. Rất chính xác!
    Việc phân tích về một từ bằng phương pháp đối chiếu giữa các ngôn ngữ khác nhau trên thế giới như tác giả làm, rất tốt cho việc hiểu rõ nội dung của từ đó. Và thâm chí là còn hiểu thêm về quan điểm, văn hóa của một dân tộc khi sử dụng từ đó.
    Rất mong tác giả có thêm nhiều bài viết bổ ích nữa.

  • anhgia MonsterID Icon anhgia

    Tôi đã từng đọc đâu đó trên mạng rằng Educare là “lôi ra”, khiến cho nó lộ diện, không như tác giả nói là chữ Educere. Tuy vậy toi không có ý tranh biện chữ nào đúng bơi không phải là học giả hay đã tìm tòi sauu về mấy chữ này.

    Cái tôi muốn bàn là cái lối truy ngôn, trích cú đôi khi có vẻ dẫn ta đến suy nghĩ, ấn tượng rằng chỉ có người xưa hay tiền nhân là đúng. Hoặc giả rằng, khi bí trong sự thống nhất của cộng đồng thì lại lôi “tiền lệ án ra làm chỗ để “dựa dẫm”. Liệu có hay chăng?

    Về luận điểm khác biệt giữa “giáo và “lôi ra” tôi thấy tác giả suy luận dựa vào âm hưởng của từ ngữ mà chưa đào sâu chút nữa. Cụ thể là: nếu suy tiếp chữ “lôi ra” thì phải đặt câu hỏi “lôi ra cái gì?’(tiềm ẩn trong con người). Nếu chỉ thấy là bản năng hay tính sáng tạo,vv thì chưa đủ. Theo thiển nghxi nó còn là nhân tính-tính người. Đại diện lớn của nền GD Trung Hoa là Khổng tử còn nói :”nhân chi sơ tính bản thiện”. Vậy lôi ra cái bản thiện ấy, làm cho nó (nhân tính)được phát lộ (lead out)chẳng xứng đáng là “giáo”, là “dục” sao? Vậy sự khác nhau có lớn!!!

    Câu chữ không thay thế và cũng không biện hộ được cho phương pháp và hành vi, cũng như kết quả cụ thể.

  • admin MonsterID Icon admin

    @ Anhgia

    Nếu có Khổng Tử (hay Mạnh Tử ?) nói “nhân chi sơ tính bản thiện”, thì cũng có Tuân Tử nói “nhân chi sơ tính bản ác”. Theo tôi thì con người (hay các sinh vật khác) khi sinh ra không “thiện” cũng không “ác”. “Thiện” hay “ác” là khái niệm đạo đức tương đối do xã hội qui định, còn sinh vật lúc sinh ra có biết thế nào là thiện hay ác đâu, mà chỉ có các bản năng phục vụ cho sự sinh tồn và phát triển. Như con sư tử sinh ra thì có bản năng đi bắt các con thú khác, đối với sư tử thì thế là tốt, đối với cá con khác thì thế là ác.

    Việc hình thành con người “thiện” hay “ác” có lẽ phần lớn là do kết quả của môi trường văn hóa giáo dục. Ngoài ra, có nhiều cái mà con người biết làm khó có thể gọi là bản năng (ví dụ như bơi, hát, làm toán trừu tượng, chế biến thức ăn, thuyết phục người khác, v.v. ?) mà có lẽ gọi là những khả năng học được (dựa trên những bản năng cơ bản đã có) thì đúng hơn. Bởi vậy nếu hạn chế việc giáo dục thành “lôi ra bản năng” thì có vẻ hạn hẹp.

  • anhgia MonsterID Icon anhgia

    @Admin

    Tôi đồng ý với admin ở chỗ “thiện” “ác” chỉ có tính tương đối mang tính xã hội, tính quan niệm. Đấy cũng là luận điểm của Phật Giáo. Nhà Phật gọi là tính nhị nguyên của nhận thức của loài người (ý của Phật giáo theo nghĩa đó là một vấn đề khách quan thuộc về thuộc tính tự nhiên, con người chỉ có thể nhận thức nó để thay đổi cách nhận thức khiến cho cuộc sống toost đẹp hơn, an lạc hơn)

    Tuy nhiên, tôi nghĩ nhu cầu yêu và được yêu là một bản năng của con người. Đặc biệt thấy rõ khi nhìn trẻ nhỏ chơi với các con vật nhỏ. Bản năng khác là bản năng sinh tồn (cũng có thể gọi bản vị-vì mình). Cái môi trường sống sẽ quyết định khả năng nào được phép thể hiên ra (lead out). Ví dụ, con chó, con mèo vốn là loài săn mồi hoang dã, khi được người nuôi (cho ăn sẵn) sẽ nhạt dần đi khả năng săn mồi (ie. giết các sinh vật khác-trừ chó săn). Nó đâu cần con người dạy những bài học “hay ho” như người “giáo dục” (tức có phần áp đặt, khuôn mẫu) con người?!

    Còn làm toán hay bơi, nghệ thuật ,thiên tài, vv… theo tôi là khả năng. Lôi ra là lôi cái tốt, cái khả năng làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn. Còn để cho bản năng nhân tính, yêu thương thể hiện thì chính là môi trường (xã hội, gia đình) và cách thức vận hành xã hội. Cái nhược điểm lớn nhất của nền “giáo dục” và cả môi trường xã hội theo lối Khổng tử là con người ta mất đi khả năng hưởng thụ hạnh phúc trong tâm hồn và cả sự hài lòng, tiện nghi về thân xác, thị giác, cảm xúc vv..mà nặng về chạy theo những tiêu chí mang tính ước lệ. Dù bề ngoài có vẻ không ưa hào nhoáng như xa hội Phương Tây. Nhưng khi họ giàu có, có quyền lực thì những biểu hiện lố lăng, tầm thường, vô vị, nhạt nhẽo nó bộc lộ vô cùng rõ nét; thậm chí trở có khi trở nên ác độc. Cái này dẽ thấy trong XH VN và TQ (tôi cho là cả xưa và nay, tuy mức độ có khác)

    Nhà nghiên cứu văn học Hoàng Ngọc Hiến có nói một câu gợi lên nhiều suy nghĩ : “người Nghệ, cái gì cũng biết, chỉ không biết hạnh phúc.” Bỏ qua khía cạnh “châm biếm” Nghệ, thì còn đọng lại một quan niệm của ông : “biết hạnh phúc”. Tại sao lại phải biết hạnh phúc? Với đa số ( tưc xã hội) thì dường như hạnh phúc có hình hài kha khá giống nhau, do đó là dễ nhận biết. Tại sao HNH lại nói vậy?

    Vậy thì, “giáo dục” hay “lôi ra” hay “để/khiến cho nó được thể hiện” có thể làm cho con người hạnh phúc hay “biết hạnh phúc” ? Đâu là mục tiêu nên hướng đến của giáo dục? Giáo dục hay lôi ra gì đó đều không thể thiếu hiểu tố hiểu biết (tri thức) ngày càng sâu về bản chất con người cùng cơ chế tinh thần của nó, nếu nó muốn hướng con người đến hạnh phúc.

    Thế nên ý của tôi là phân tích, truy nghĩa của câu chữ này hay câu chữ kia (giáo dục hay lôi ra) không đáng để so sánh hay đào bới, để xem caí nào hay hơn. (tuy vậy nếu tác giả không viết ra thì tôi cũng chẳng có cơ hội để trao đôi, nói ra ý kiến của mình. Tks.)

    Điều khác nữa tôi nghĩ là ngày nay tri thức (về nhân văn) cua loài người rộng lớn hơn xưa, đâu cần bám vào mấy ý tứ xưa cũ của tiền nhân để làm chỗ tranh biện?

  • dhqgk48 MonsterID Icon dhqgk48

    Em chả tin thiện hay ác do giáo dục đâu. Đấy chắc chắn là do cá tính. Giáo dục chỉ cải tạo được 1 phần thôi.

    Mà không rõ giáo dục có làm hình thành nhân cách người ta được không hay mang tính phá hoại. Bởi vì năng lực sáng tạo của trẻ con rất lớn, nhưng càng lớn, năng lực ấy càng giảm.

  • Dag MonsterID Icon Dag

    “Mà không rõ giáo dục có làm hình thành nhân cách người ta được không hay mang tính phá hoại”.- dhqgk48

    Vâng, bạn có quan sát và nhận xét đúng. Giáo dục như kiểu Việt Nam ngày nay tất nhiên sẽ đạt được cái mục đích như bạn nói, không những không hình thành được nhân cách, mà sẽ tạo nên những con người phá hoại, ma cô, mất dạy…

  • bích phượng MonsterID Icon bích phượng

    Giáo dục chắc có phạm vi rộng hơn là trường học. Còn gia đình, môi trường, xã hội… nữa chứ.

    Giáo dục VN thực ra chỉ phản ảnh trung thực xã hội VN.

  • mitca MonsterID Icon mitca

    Tôi thấy cái gì cũng có nguyên do của nó. Không có lửa thì không có khói. Trước khi chỉ trích người thì hãy tự ngẫm lại mình. Người ta bảo đi với ma mặc áo giấy. Gieo gì thì gặt nấy.

  • anhgia MonsterID Icon anhgia

    Bạn dhqgk48 nói có một phần theo tôi là thực tế.

    Hệ thống Nhà trường (từ Phổ thông đến ĐH), tôi nghĩ, cũng chỉ là một thành tố, và là một sản phẩm cụ thể của một Xa hội (cụ thể). Vậy nên nó phải mang theo nó các yếu tố và tính chất đặc thù của xã hội ấy. Một xã hội với những tính chất giả trá, bất công, vị kim tiền ngự trị thì Hê thống Nhà trường không thể khác. Từng con người (cá nhân) nằm trong hệ thống ấy có thể khác(nhiều hay ít), nhưng nó không thể quyết định tính chất của hệ thống nhà trường.

    Cứ nhìn vào Nhà trường và kiểu thi cử rồi bằng cấp từ cử nhân đến tiến sỹ của VN ta quy luật này được chứng minh hiển nhiên. Tôi cho là ở các nước văn minh cũng tuân theo quy luật này. Trường của họ tốt vi xã hội của họ văn minh, ít ra là họ tôn trọng tri thức, tôn trọng sự thật, tôn trọng sự lương thiện. Không phải vì họ có nhiều thầy giỏi.

    Có một nhầm lẫn rất lớn trong người Việt nam, mà qua đọc sách, báo, trao đổi hang ngày tôi nhận thấy : cứ nói đến trường học là người ta cho rằng đấy là toàn bộ cái gọi là Giáo dục. Tiêu biểu là cái câu khẩu hiệu có từ thời bao cấp:
    “giáo dục kết hợp giữa Nhà trường và Gia đình” (?!). Cứ như là từ xưa tới nay chỉ có Nhà trường mói là nơi giáo dục trẻ và làm nên Con người! Rất hài hước.

    Một con người từ khi sinh ra, ngoài yếu tố bẩm sinh thì chịu ảnh hưởng về nhân cách nhiều nhất là từ Gia đình, sau đến là môi trường sông. Nhỏ , con đi học thì môi trường sông là Nhà trường, tức là Thầy, Cô, cách Nhà trường cư xử, bạn bè cùng học. Lớn thì môi trường là toàn bộ Xã hội với những quy luật vận hành và cách nó bắt con người phải thích nghi để tồn tại mới là khâu có ảnh hưởng lớn đến sự biến đổi của nhân cách, dù là người đã ở độ tuổi trưởng thành hoặc đã sang ngả sắp hưu! XH VN cung cấp vô số dẫn chứng minh họa. Khỏi cần nói nhiều.

    Bản lĩnh của một người về nhân cách,thiển nghĩ, sau yếu tố bẩm sinh và di truyền thì, là vấn đề nhận thức. Nhận thức có được nhờ những trải nghiệm (cá nhân) và tri thức. Tri thức có nhờ học trong trường, sau là sách báo, sự trao đổi qua lại trong xã hội, vv. Không ai trưởng thành chỉ nhờ đi học một hay nhiều trường tốt.

    Một trường ĐH danh tiếng, cũng chỉ cung cấp cho người sinh viên những kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng phát triển nghề nghiệp để dễ gặt hái thành công trong công việc cũng như trong xã hội, chứ chắc gì con người đó đã luôn lương thiện? Đặc biệt nếu họ kiếm sống trong một môi trường mà muốn thành công thì việc biết nói dối là cần có. Mà ai chả muốn thành công hoặc ít ra là kiếm sống cho tốt!

    Một người thành công, truyền thông hay nói, hay kể anh ta, ông ta học trừng A, trường B. Nhưng khi một kẻ (dù có tài, từng học trường A, B) mà làm ăn gian dôi, lừa đảo, vô tù vô khám thì không thấy nhà trừng danh tiếng nào đã từng dạy dỗ anh ta/ông ta lên tiếng nhận trách nhiệm. Đó là sự thường. Nhà trường không có trách nhiệm đảm bảo về phẩm cách. Nhưng khi nhận tiếng thơm sao không thấy ai/trường nào phủ nhận hay từ chôi?!

  • Sơn MonsterID Icon Sơn

    1. Không phải là ở Việt Nam người ta không dùng từ “giáo dục” cho đại học nữa. Ví dụ, điều 4, khoản d) của Luật Giáo dục năm 2005 ghi rõ: “d) Giáo dục đại học và sau đại học (sau đây gọi chung là giáo dục đại học) đào tạo trình độ cao đẳng, trình độ đại học, trình độ thạc sĩ, trình độ tiến sĩ.” Tất nhiên, giáo dục đại học luôn gắn với một chuyên môn nào đó nên mới có chữ đào tạo ở đó.

    Tất nhiên, việc người ta gọi một đối tượng thế nào với cách họ hiểu về nó, hoặc thực hiện nó, hoặc kết quả của quá trình ấy, tất cả đều không nhất thiết như nhau.

    2. @Dag: ““Mà không rõ giáo dục có làm hình thành nhân cách người ta được không hay mang tính phá hoại”.- dhqgk48

    Vâng, bạn có quan sát và nhận xét đúng. Giáo dục như kiểu Việt Nam ngày nay tất nhiên sẽ đạt được cái mục đích như bạn nói, không những không hình thành được nhân cách, mà sẽ tạo nên những con người phá hoại, ma cô, mất dạy…”

    Tôi nghĩ hai bạn có quan sát và nhận xét khá cảm tính. Tôi thực sự không biết nền giáo dục ấy gần đây thế nào? Cách đây gần 20 năm, tôi đã được hưởng một nền giáo dục mà tôi cho là tốt. Một trong những nhân cách tôi học được từ nền giáo dục ấy chính là không tát nước theo mưa :)

    3. Không phải là giáo dục VN chỉ phản ánh trung thực xã hội VN. Một xã hội chắc hẳn phong phú hơn nhiều để mà một nền giáo dục phản anh được nó. Tất nhiên, giáo dục và xã hội có những ảnh hưởng qua lại. Một xã hội xuống cấp thì nền giáo dục trong đó cũng không tốt, vì những người tham gia vào nên giáo dục ấy chẳng phải là từ xã hội đó mà ra hay sao?

    4. “Một người thành công, truyền thông hay nói, hay kể anh ta, ông ta học trừng A, trường B. Nhưng khi một kẻ (dù có tài, từng học trường A, B) mà làm ăn gian dôi, lừa đảo, vô tù vô khám thì không thấy nhà trừng danh tiếng nào đã từng dạy dỗ anh ta/ông ta lên tiếng nhận trách nhiệm. Đó là sự thường.” – anhgia.

    Tất nhiên, đó là sự thường. Sông có khúc, người có lúc mà. Một trường cấp bằng cho 1 người người năng lực kém thì họ tự hủy hoại danh tiếng của họ. Nhưng một người từng học trường A, B mà làm ăn gian dối, thì khó có thể đổ trách nhiệm cho ngôi trường của họ được. Khác với kĩ năng, cái mà sẽ nhớ lâu, nhân cách, có thể đánh mất trong khoảnh khắc.

Leave a Reply

  

  

  

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Spam Protection by WP-SpamFree