Từ cách mạng đến thoái hóa đi qua độc quyền

Hôm qua, trong lúc đợi “thủ trưởng” mua đồ ở chợ, không có việc gì làm, nên tôi ngẫm nghĩ về cái lý thuyết thừa giấy vẽ voi này: đó là độc quyền và độc tài rất giống nhau, đều dẫn đến thoái hóa và cản trở sự tiến bộ.

Cách mạng, độc quyền, rồi thoái hóa

Môn kinh tế học đại cương đã phân tích một cách khoa học vì sao các độc quyền trong kinh tế xấu cho xã hội: Kẻ độc quyền sẽ ép giá những người khác (một hình thức bóc lột), và độc quyền thì được lợi, nhưng tổng cộng toàn xã hội thì thiệt hại so với nếu như có cạnh tranh (thuật ngữ kinh tế là “deadweight” do độc quyền tạo ra), và ngoài ra nó còn làm mất cân bằng xã hội (tăng khoảng cách chênh lệch giữa người giầu và người nghèo). Hơn nữa, độc quyền có xu hưởng bảo thủ muốn duy trì sự độc quyền đặc quyền đặc lợi của mình, và bởi vậy nó sẽ cản bước mọi sự tiến bộ có nguy cơ cạnh tranh với nó. Do đó không những độc quyền tạo ra “deadweight”, mà còn trực tiếp cản trở các bước tiến bộ của xã hội.

Do độc quyền có hại cho kinh tế, nên ở nhiều nước có các đạo luật chống độc quyền, và “bẻ gẫy” (breakup)  những hãng độc quyền  thành nhiều hãng nhỏ để tăng cạnh tranh. Standard OilAT&T là những ví dụ về công ty độc quyền bị bẻ gẫy ra như vậy. Những thủ đoạn mà các độc quyền hay dùng (để duy trì vị trí độc quyền, đảm bảo đặc quyền đặc lợi cho mình) là:

– Mua các đối thủ (biến đối thủ thành một phần của mình, càng phình to độc quyền thêm), hoặc nếu không mua được thì tìm các cách phá hoại đối thủ, làm cho đối thủ (thường là nhỏ và yếu hơn nhiều về vốn, nhưng có những thế mạnh nào đó, ví dụng có những sáng tạo, công nghệ nào đó mới hơn tốt hơn, nếu được cạnh tranh lành mạnh thì các công nghệ mới sẽ phát triển nhanh hơn và giá thành rẻ hơn, tốt hơn cho xã hội và cho người tiêu dùng, v.v.) kiệt quệ về tài chính không phát triển được, qua các mánh  khóe kiểu như:

– Bán phá giá mặt hàng nào mà đối thủ nhảy vào (độc quyền có nhiều vốn, có thể chịu lỗ một thời gian, nhưng đối thủ thì không chịu nổi lỗ phải bỏ cuộc, lúc đó lại nâng giá lên)

– Mua chuộc và gây sức ép với các đối tác khiến họ không mua hàng của đối thủ mà chỉ mua hàng của mình (ví dụ qua chính sách “giá ưu đãi cho ai không mua hàng của đối thủ)

– Tạo các thứ hàng rào “nhân tạo” để cản đường đối thủ, v.v.

Trong thời mới, có những độc quyền như Intel (độc quyền về CPU cho máy tính) & Microsoft (độc quyền phần mềm PC), tuy chưa bị bẻ gẫy ra, nhưng đã bị kiện tụng và phạt nhiều lần về các thủ đoạn (bất hợp pháp) kiểu như trên nhằm duy trì vị trí độc quyền của mình, kìm hãm sự tiến bộ của xã hội (chỉ có những tiến bộ nào có lợi cho độc quyền thì độc quyền mới ủng hộ, còn những tiến bộ mà đe dọa vị trí của độc quyền nhưng có lợi cho xã hội thì độc quyền chống phá).

Bản chất của độc quyền là bảo thủ, luôn muốn giữ vị trí độc quyền (kèm theo đặc quyền đặc lợi) của mình, và sẵn sàng tìm mọi cách bóp chết các đối thủ “từ trong trứng nước”, đồng thời cũng luôn tìm cách “tô son vẽ phấn” cho bộ mặt của mình “ta đây tốt cho xã hội không làm gì sai trái, bọn chống lại ta mới là bọn dở hơi”. Xét về phương diện xã hội, có thể coi là độc quyền dẫn đến “thoái hóa, phản động”, cản bước tiến xã hội, và bởi vậy cần có cơ chế chống độc quyền.

Độc quyền không chỉ có trong kinh tế, mà còn trong các lĩnh vực quan trọng khác, đặc biệt là chính trị và tôn giáo, và các độc quyền chính trị và tôn giáo cũng bảo thủ, tìm cách giữ vị trí độc quyền của mình bằng các thủ đoạn tương tự như trong kinh tế: tiêu diệt đối thủ (ở đây là các nhân vật, tư tưởng, tôn giáo hay đảng phái mới, có thể có nhiều điểm tiến bộ hơn) từ trong trứng nước, mua chuộc và đe dọa đối tác (ở đây là con chiên, dân chúng, v.v.), bôi nhọ các đối thủ, v.v. Và cũng tương tự như độc quyền kinh tế, độc quyền chính trị hay tôn giáo cũng tạo deadweight và cản bước tiến của xã hội.

Ví dụ về độc quyền tôn giáo là đạo Catholic. Khi nó mới hình thành, đạo Catholic là một cuộc cách mạng (và bị đàn áp dã man), tiến bộ ở chỗ nó xóa bỏ được nhiều mê tín dị đoan thờ cúng nhiều thần thánh, thế nhưng sau khi nó thắng thế, thì nó trở thành độc quyền ở châu Âu trong những thế kỷ trước, đàn áp tất cả những ai dám phán đối, và sẵn sàng “viết lại lịch sử” để làm đẹp cho mình. Ví dụ tiêu biểu về độc quyền chính trị trong lịch sử cận đại thì có thể kể đến Nazi hay chính quyền Xô Viết, với những độc tài như Hitler và Stalin. Xuất phát điểm ban đầu của chế độ Nazi cũng là cách mạng (nước Đức là nạn nhân trong Đại Chiến Thế Giới I, bị lôi vào cuộc rồi bị Anh-Pháp-Mỹ làm nhục và bắt bồi thường chiến tranh đến mức kiệt quệ, dân Đức không chịu được nhục nên mới ngả sang Nazi để rửa nhục) nhưng chế độ đó nhanh chóng biến thành phản động. Khởi nghĩa ở Nga cũng là cách mạng (nhằm xóa bỏ bóc lột ở Nga), nhưng rồi sự độc tài chính trị của ĐCS Liên Xô khiến nó trở nên dễ thoái hóa, rồi sụp đổ.

Những ví dụ trên cho thấy, trong nhiều trường hợp, kể cả trong kinh tế lẫn trong tôn giáo và chính trị, độc quyền là bước chuyển từ cách mạng sang thoái hóa. Và dù là trong kinh tế hay trong chính trị, thì độc quyền (độc tài) cũng có hại cho xã hội, và cần chống nó. Tuy nhiên, chống độc quyền chính trị khó hơn nhiều so với chống độc quyền kinh tế (vì có luật chống độc quyền kinh tế, còn nơi đâu có độc tài chính trị, thì lại không có luật lệ cơ chế để chống lại nó), nên quá trình xóa bỏ các độc tài chính trị luôn khó khăn hơn, đòi hỏi nhiều thời gian và tổn thất hơn ?

Ngũ hành trong động lực học chính trị ?

Theo thuyết ngũ hành, thì sự mọi sự vận động trên thế giới tuân theo qui luật ngũ hành: kim -> thủy -> mộc -> hỏa -> thổ -> kim -> …

Các nhà “phong thủy” đừng vội nghĩ là tôi bàn chuyện bói toán ở đây, nhưng các nhà khoa học cũng đừng vội nghĩ là tôi “chập mạch lôi thứ triết lý cổ hủ ra đây”. Thực ra, về mặt toán học, mỗi “hành” trong ngũ hành là một trạng thái của quá trình vận động (evolution), và năm hành là năm trạng thái cơ bản trong một hệ động lực evolution, có thể mô tả nôm na như sau:

– hành “mộc” là giai đoạn phát triển lớn lên (như cái cây mọc lên, nên nói ví von là mộc). Kiểu như một công ty, một chính đảng, một lý thuyết, v.v.,  đang trong giai đoạn phát triển.

– hành “hỏa” nối tiếp theo “mộc”, là giai đoạn phát triển đến mức hỗn loạn (chaotic) và phát năng lượng ra ngoài, nên gọi ví von là “hỏa”. Kiểu như công ty bắt đầu đem tiền đầu tư loạn lên, hay nhà nước đã phình to đến mức cái gì cũng chõ mũi vào …

– hành “thổ” là tiếp theo hành hỏa: sau khi  phát triển hỗn loạn, năng lượng mất đi nhiều, thì bước tự nhiên tiếp theo là phải co lại, nên gọi ví von là “thổ” (mọi thứ bị hút lại về trái đất). Đây là giai đoạn “sập tiệm” của những kẻ “vung tay quá trán” …

– tiếp theo đến “thổ” là “kim”, tức là sau khi bị hút lại đến mức nào đó rồi, thì chuyển động (ở trong một tập compact) trở nên có tính chất đổn định, quay vòng, giả tuần hoàn, đều đặn, nên gọi ví von là kim (kim loại có tính ổn định cao, chuyển động chủ yếu là “oscillation” tuần hoàn). Kiểu như sau khi được định cư ở đâu đó rồi, thì bắt đầu có công ăn việc làm ổn định, hay như công ty sau quá trình “consolidation”, thì lại bắt đầu làm ăn ổn định lại.

– tiếp theo “kim” là “thủy”: trong quá trình quay vòng tuần hoàn, thì có thể tạo ra sự dịch chuyển của cái gì đó theo một hướng nào đó, tạo thành một “flow”, nên nói ví von là “thủy”. Thủy không đơn thuần là “nước”, mà có nghĩa là “dòng chảy”. (Chữ “thủy” trong Hán Tự cũng gồm có 3 vạch vẽ thành dòng chảy). Hình dung là bánh xe quay tròn (kim) thì làm cho xe lăn đi (thủy), đi làm đều đặn hàng ngày (kim) thì có tiền dư ra dần dần (thủy).

– tiếp theo “thủy” là đến “mộc”, sau giai đoạn chuyển động “theo dòng”, thì đến chuyển động “tăng lên”. Như là nước vào cây cho cây to lên, như là tiền đầu tư chảy vào cho hãng phát triển …

Trong lý thuyết hệ động lực toán học, thậm chí có những định lý nói về việc có thể phân tích một hệ động lực thành các phần. Trong đó có định lý của Charles Conley (1972), được gọi là định lý cơ bản (chứ không phải bổ đề cơ bản :D), nói rằng một hệ động lực trên một tập compact thì phân tích được thành hai phần: phần “gradient-like” và phần “chain-recurrent”. Nếu ta xét hệ động lực “non-complete” và trên miền “non-compact”, thì có thể mở rộng định lý Conley và phân tích hệ thành 5 phần, ứng với 5 “hành” (dáng điệu chuyển động cơ bản) ! Thực ra, cần phân biệt một evolution với một hệ động lực toán học: một hệ động lực trên đa tạp là có rất nhiều điều kiện ban đầu (mỗi điều kiện ban đầu là cho 1 quĩ đạo), còn một evolution chỉ có mỗi 1 điều kiện ban đầu thôi và cũng chỉ có 1 quĩ đạo, và cần phân tích các giai đoạn của quĩ đạo đó thành các trạng thái, nhưng hai vấn đề này liên quan mật thiết với nhau. (Hủ toán này sẽ không đi sâu vào thêm chi tiết ở đây)

Quay lại vấn đề độc quyền. Câu hỏi là độc quyền thuộc “hành” gì ? Tôi không biết. Nhưng đặt tên là gì có khi không quan trọng bằng câu hỏi quá trình evolution này có mấy “hành” ? Ta mới có nhiều nhất là 3 “hành”: cách mạng, độc tài, thoái hóa. Muốn đủ bộ ngũ hành thì cần thêm 2 hành nữa, chúng là gì ? Cũng có thể là “yên ắng” và ” hưởng thành quả”. Chẳng hạn ta có chu kỳ sau:

Yên ắng -> Cách mạng -> Thành quả -> Độc tài ->  Suy thoái -> Yên ắng (chuẩn bị cho cuộc cách mạng mới) -> …

Chẳng hạn, có thể coi:

– Cách mạng là “thủy” (ở đây là “tiền cách mạng”, các dòng tư tưởng mới, công nghệ mới)

– Thành quả là “mộc” (hay “hậu cách mạng”, giai đoạn phát triển bùng nổ)

– Độc tài là “Hỏa” (phát triển quá mức, loạn quyền)

– Suy thoái là “thổ” (bảo thủ, suy thoái, trì trệ …)

– Yên ắng là “kim” (là giai đoạn chuẩn bị và tích lũy để lấy đà cho cách mạng mới ?)

Trong kinh tế, bước tiếp theo của “độc quyền” có thể là “ra khỏi độc quyền” (độc quyền bị bẻ ra), nhưng trong chính trị, chắc đòi hỏi nhiều bước hơn: phải qua suy thoái, rồi yên ắng, rồi mới đến cách mạng xóa bỏ độc tài ?!

Ví dụ thực tế ?

Thử vận dụng lý thuyết này vào Liên Xô:

– Độc tài (như Stalin)

– Suy thoái (những năm 1980 là đỉnh điểm suy thoái)

– Trong quá trình suy thoái có giai đoạn “yên ắng” nhưng là chuẩn bị cho thay đổi lớn: thời Gorbachev ?

– Sau đó đến thời điểm 1991: một thứ cách mạng xóa bỏ chế độ Xô Viết ?

– Tiếp theo đó thì có phát triển ? Tuy nhiên chưa kịp hưởng mấy thành quả của sự “tự do hóa” thì lại phải đối đầu với những hình thức độc tài /độc quyền mới ?!

Bắ Triều Tiên thì sao:

– Cách mạng Kim Nhật Thành

– Sau đó đến hưởng thành quả (nhân dân có phấn chấn một thời gian ?), nhưng tiếp ngay đến độc tài (3 đời “vua” nhà Kim)

– Đang suy thoái trầm trọng

– Trong suy thoái này ắt có chuyển biến ngầm ?! Bởi vì chế độ Bắc Triều Tiên (một chế độ hà khắc, làm vũ khí hạt nhân đe dọa thế giới trong khi phải ăn xin thực phẩm không thì dân chết đói) không thể cứ tiếp tục tồn tại như thế mãi được nữa.

– Cách mạng sắp tới ở Bắc Triều Tiên sẽ là gì ?

Thừa giấy vẽ voi, 06/10/2010

Print Friendly

8 comments to Từ cách mạng đến thoái hóa đi qua độc quyền

  • HDT MonsterID Icon HDT

    Sướng thế, tôi mỗi lần thủ trưởng đi chợ phải làm tài xế, rồi đẩy caddie !
    Nhưng voi Nga với voi Triều Tiên khác voi ta chỗ nào, anh vẽ đậm thêm một chút thì bà con mới nhìn thấy được chứ :-(

  • admin MonsterID Icon admin

    @ Bác HDT

    Em cũng làm chauffeur và đẩy caddie đấy ạ. Nhưng khi ở trong chợ thì thủ trưởng không tín nhiệm chuyện chọn đồ, chỉ phân công đi mua rau quả thôi :D

    em sợ vẽ kỹ voi quá thì sẽ có những người “có tật giật mình” vì trông voi người cũng giống voi ta :D

  • Bai viet rat hay, tu “phong thuy” lien quan den He dong luc. Ma sao admin ko cho biet luon xa hoi VN dang o “khuc” nao nhi? Lieu rang mo hinh cua TQ co ton tai lau?

  • admin MonsterID Icon admin

    khi bàn về ngũ hành trong bài phía trên, tôi có bỏ sót không bàn tới vòng “khắc”, mà mới chỉ bàn chu kỳ tự nhiên là chu kỳ “sinh”. 1 quá trình tuần hoàn, thì thích chia làm bao nhiêu giai đoạn cũng được (7 ngày, 60 phút, 2 học kỳ, 4 mùa, v.v.) nhưng con số 5 đặc biệt ở chỗ nó là con số duy nhất thỏa mãn tính chất là tạo ra đúng 4 vòng: vòng sinh (chu kỳ bình thường), ngược lại của sinh, khắc, và nguợc lại của khắc.

    Ví dụ về khắc: thủy khắc hỏa. Kiểu như trong gia đình có ông chồng thích ky bóp (thủy) lại có bà vợ thích tiêu pha (hỏa) thì là khắc, không hợp lắm. Nếu chồng ky bóp (thủy) vợ dùng tiền đó đi làm ăn mở mang (mộc), hoặc là chồng đại gia (mộc) vợ tiêu pha (hỏa) thì là sinh, hợp hơn.

    Khi chia quá trình quay vòng chính trị thành 5 hành, thì có lẽ cũng cần đặc biệt chú ý đến vòng khắc.

  • pham tuong can MonsterID Icon pham tuong can

    khong co doc quyen se khong co loi nhuan sieu ngach.khong co loi nhuan sieu ngach se khong co tien dau tu phat trien.Bac thu lam tong giam doc mot lan.hoac lam chu tich Trung Quoc thu xem.tang bac mot cau”Gai hoa noi chuyen trieu dinh”

  • Phùng Tường Vân MonsterID Icon Phùng Tường Vân

    “độc quyền là cha thoái hóa”, nếu nó có “siêu lợi nhuận” thi chỉ là tung hoành trong cái thời bao cấp “Bắt phanh trần phải phanh trần, cho “may ô” mới được phần “may ô” ; cái thời vào ăn cơm mậu dịch, mà bụng vẫn còn bâng khuâng, kêu chị phục vụ :”Chị ơi, cho thêm hai trăm cháy đi” ấy thì mới là thời mạnh miệng của độc quyền ! Còn ngày nay, cái độc quyền đem lại “siêu lợi nhuận” là độc quyền “moi ruột” và “bán tươi” thôi !

  • pham tuong can MonsterID Icon pham tuong can

    chào chị.tôi vào sachhiem.net/nhận thấy xã hội trung quốc tốt hơn xã hội mĩ.măc dù họ mới học mĩ 30 năm.chứng tỏ rằng thể chế của tầu tốt hơn tây.honda bán xe hơi đắt nhưng ho có tiền làm người máy ajmo.bột giặt o mô tốt hơn bột giặt vi sô.thuốc tây tốt hơn thuốc ta.một chồng hơn nhiều chồng.vấn đề là có bản lĩnh để độc quyền không?muốn thay đổi trước hết phải có quyền.”tao thách cả làng vũ đại đấy”tinhvancha@mai.com

  • tran doan MonsterID Icon tran doan

    Theo toi khong mot mo hinh XH nao,khong mot the che nao ton tai lau ca.
    Tai sao vay?Van de nay nguoi Tau da chung minh tu hang nghin nam nay roi.Do chinh la ho viet ra duoc sach Kinh Dich.
    Ban nao muon tim hieu Kinh Dich ,truoc het nen tim sach do Nguyen Hien Le gioi thieu tua de “Kinh Dich – Dao duc cua Nguoi quan tu.”
    Kinh Dich- theo toi la cuon sach ky di -co 64 bien que bien,da tu rat lau ma con nguoi da y thuc duoc su phat trien khong ngung cua XH.Do la su bien Dich.

    XH du tien bo den may ,cang phai nhanh chong thay doi de tien bo hon .Lien xo [cu] hop nhat 15 nuoc Cong hoa ,nam tay nhau cung tien len CNCS -Uoc mo cua loai nguoi -The gioi Dai dong,Bon phuong Vo san deu la anh em,Ve mat ly thuyet la tuyet voi lam chu!,
    Nhung dung truoc cua Thien Dang ma ho khong biet nen lam gi[khung hoang ly luan],tren Thien Dang chua duoc chua bi ky ,cung phai lam an,cung phai lo toan,cung phai tranh chap [khung hoang ve chat].
    The la nguoi ta hoai nghi ,roi bao nhau giai tan ,ai lo nha nay cho xong.Mot cuoc CM phai tra gia .Nhung xu the tien bo cung bat buoc phai lo dien.THoi gian khi nao ?-Phai cho doi thoi !
    The con My – Trung quoc thi sao?
    Tra loi:Khi da phat trien den cung cuc thi se phai co dieu chinh thich hop.
    Neu dieu chinh tich cuc thi XH se doi hoi su nhich len[phat trien].Neu dieu chinh theo xu the tieu cuc[banh truong, chien tranh]…Thi se co cach mang – Van nhat co nhu the nao-thi XH van se tien bo hon len.
    khong the khac!

Leave a Reply

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

  

  

  

This blog is kept spam free by WP-SpamFree.