Động lực học của tham nhũng

Giới thiệu một ứng dụng của toán học vào cuộc sống.

Trong một chuyến công du cách đây ít lâu, tôi có dịp làm quen, đi chơi và trò chuyện một buổi cùng với Dr. Tyll Krueger (ĐH Bielefeld), chuyên gia về các mô hình động lực học ứng dụng: ví dụ như trong ý tế (sự lan truyền của SIDA hay cúm gà), sinh vật, v.v., và đặc biệt thú vị là trong vấn đề tham nhũng.

Những nghiên cứu động lực học tham nhũng có thể áp dụng để phân tích tình hình tham nhũng ở VN. (VN có dám hay có muốn áp dụng không, là chuyện khác: càng ngu dân thì càng dễ tham nhũng, nay nhỡ đâu áp dụng vào, lại tịt đường làm ăn của các bề trên ?!).  Theo lời kể của Tyll, khi ông sang Trung Quốc nói về tham nhũng, thì người TQ tỏ ra không thích thú gì (ai lại đi nói TQ tham nhũng ?!), phải dùng những từ khác “nhẹ hơn” thì họ tiếp thu nhanh hơn.

Cũng theo Tyll, nước nào mà ít tham nhũng, thì có thể chống tham nhũng. Nhưng khi tham nhũng vượt một ngưỡng (threshold) nào đó, thì xã hội bị hút vào con đường “hoàn toàn tham nhũng”: trong xã hội như vậy  người tham nhũng trở thành đa số, người nào không tham nhũng mới là “kỳ dị”, và kéo khỏi xa hội ra tình trạng “hoàn toàn tham nhũng” là việc vô cùng khó, vì đỏi hỏi một sức mạnh vô cùng lớn. Tùy bạn đọc phán xét xem VN có phải là xã hội “hoàn toàn tham nhũng” không.

Trong số các bài mà Tyll viết về “dịch nạn tham nhũng“, tôi mới kịp xem qua bài sau:

Ph. Blanchard, A. Krueger, T. Krueger, P. Martin, The epidemics of corruption (arxiv: physics, 2005)

Theo bài báo này thì trước đó có 2 cách tiếp cận vấn đề mô hình hóa tham nhũng: 1) dùng mô tả theo microeconomics và game theory để viết ra phương trìnhg vi phân về sự lan truyền tham nhũng (Steinrucken: Illegale Transaktionen und staatliches Handeln,  2003); 2) Mô hình cellular automata về lan truyền tham nhũng (F. Wirl : Socio-economic typologies of bureaucratic corruption and implications, Evolutionary Economics, 8, 1998).

Bài báo của Blanchard et al. xét tham nhũng như là bệnh dịch lan truyền: môi trường nào có nhiều mầm mống bệnh, thì ở đó bệnh dễ lan truyền sang những người chưa mắc bệnh. Một người có xu hướng trở nên tham nhũng, nếu như trong số những người mà anh/chị ta biết, tỷ lệ người tham nhũng vượt một mức (threshold)  nào đó. Ngược lại nếu tỷ lệ người tham nhũng nằm dưới mức threshold, thì khả năng lây nhiễm không cao.

Một điều thú vị là, theo một điều tra ở Đức, phần lớn những người dính vào các vụ tham nhũng lớn là những người học thức cao, địa vị xã hội cao, và họ không nghĩ rằng việc họ làm là xấu. Nói cách khác, họ đã lây nhiễm quan điểm “ăn tiền như vậy là bình thường, người khác làm được sao mình không làm được” trước khi có các hành động tham nhũng.

Để mô hình hóa bệnh dịch tham nhũng, có thể tưởng tượng một đồ thị mạng lưới xã hội: các đỉnh là các cá nhân, các cạnh là các quan hệ giữa các cá nhân. Để đơn giản, ta coi là có hàm \omega (x,t) với hai biến đỉnh x và thời gian t, và chỉ nhận hai giá trị 0 (không tham nhũng) và 1 (tham nhũng). Xác suất để một đỉnh (cá nhân) x chuyển từ không tham nhũng tại thời điểm t sang thành tham nhũng tại thời điểm t+1 có thể coi là một hàm phụ thuộc vào x và hai biến “tỷ lệ các đỉnh lân cận có tham nhũng” và “tỷ lệ tham nhũng chung của toàn xã hội”. Trong khi đó, xác suất để chuyển ngược lại từ  tham nhũng thành không tham nhũng chỉ phụ thuộc vào biến “tỷ lệ tham nhũng chung của toàn xã hội”. Ta có một hệ động lực ngẫu nhiên xác định như vậy.

Tùy theo điều kiện ban đầu và các hàm xác suất tham nhũng hóa / trong sạch hóa ra sao, có thể dẫn đến 4 loại quá trình ngẫu nhiên khác nhau (được gọi tên trong bài báo là alpha, beta, gamma, epsilon) với các đặc trưng khác nhau: quá trình alpha là quá trình lan truyền tham nhũng, do tỷ lệ người tham nhũng xung quanh ta  cao quá mức nào đó, quá trình beta cũng là lan truyền tham nhũng, nhưng do cảm nhận là tỷ lệ tham nhũng chung trong xã hội cao,  quá trình gamma là quá trình giảm tham nhũng do xã hội quyết liệt chống tham nhũng, quá trình epsilon là quá trình dịch tham nhũng địa phương lan ra rồi giảm đi.  Hiện tượng “clustering làm tăng khả năng tham nhũng” cũng được phân tích trong bài.

Đại loại như vậy. Mô hình mà các tác giả đưa ra là đã được đơn giản hóa so với thực tế nhiều (nhưng đã là vấn đề toán học không hiển nhiên — nếu mô hình quá phức tạp thì chưa có được các công cụ toán học thích hợp để phân tích?), nhưng đã cho ra một số kết luận thú vị, đặc biệt về chuyện khi mức độ tham nhũng của xã hội vượt qua một ngưỡng nào đó thì “không quay ngược lại được nữa”, và toàn xã hội sẽ bị nhiễm tham nhũng và trở thành xã hội hoàn toàn tham nhũng.

Print Friendly

12 comments to Động lực học của tham nhũng

  • @Nkd, vâng, check nhiều samples khác nhau là một dạng validation. Tôi đâu có nói KT không có validation đâu?

  • Nkd MonsterID Icon Nkd

    Check robustness là check nhiều sample khác nhau hoặc nhiều phân đoạn khác nhau của cùng 1 sample để kiểm định mô hình. Thông thường thì người viết chương trình tự check thôi, không cần thiết phải report trong cái working paper của mình. Khi review đôi khi reviewer sẽ check lại. Thường thì data kinh tế ít, không phong phú như data sinh học, taì chính cho nên không đặt nặng vấn đề check robustness. Giá cả tài chính, cổ phiếu thay đổi theo từng giờ và được record lại, trong khi thu nhập của hộ gia đình chẳng hạn thì hàng năm hoặc 2,3 năm mới điều tra lại.

    Cái mô hình tham nhũng này tôi chưa xem kỹ nhưng tôi đoán có thể là mô hình Macro. Bác có thể sử dụng mọi kiến thức và công cụ của toán, lý, hóa, sinh…để lập mô hình lý giải và dự đoán các hiện tượng kinh tế xã hội và đăng bài trên các tạp chí chẳng hạn như Journal of mathematic economics. Mô hình tốt hơn nữa, giải thích được nhiều hiện tượng thì có thể đăng trên QJE, AER, Econometrica… Econometrica hiện giờ được coi journal hàng đầu về Statistics, sánh ngang và đôi chỗ được xếp hạng cao hơn cả Annal of Statistics.

    Kinh tế hiện giờ nghiên cứu rất nhiều lĩnh vực xã hội chứ không chỉ riêng những thứ liên quan trực tiếp đến tiền nữa. Ví dụ nhiều Economics giờ lập mô hình và xử lý nhiều data về public health, education, law & policy. Nhiều đề tài kinh tế hiện giờ không có mùi kinh tế mấy chẳng hạn:”nghiên cứu về lây lan của HIV”, “ảnh hưởng của luật đơn phương li dị lên sự ổn định của gia đình”, “bố mẹ hút thuốc lá con có hút thuốc không”, “bố mẹ IQ cao thì con có IQ cao không”….

    Sở dĩ kinh tế có thể lấn sân nhiều ngành xã hội khác bởi vì ngành kinh tế được đào tạo định lượng tốt nhất và chú trọng định lượng nhất trong các ngành xã hội. Chương trình toán cao cấp của kinh tế nặng hơn và là chương trình bắt buộc ở tất cả các khoa Econ ở Mỹ. Còn các khoa khác thường là không bắt buộc. Thế cho nên cùng chọn nghiên cứu về Divorce chẳng hạn, sinh viên kinh tế thường đủ công cụ để phân tích data tốt hơn.

    Hồi 2006 trên mạng tathy tranh luận kịch liệt về mấy vụ corruption này cho nên tôi vẫn nhớ.

Leave a Reply

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

  

  

  

This blog is kept spam free by WP-SpamFree.